یکی از ثروتمندترین کشتی‌های غرق‌شده جهان در اعماق دریا پیدا شد

کشتی بوم ژسوس که در سال ۱۵۳۳ غرق شد، قدیمی‌ترین و ثروتمندترین کشتی غرق‌شده کشف‌شده در امتداد سواحل جنوب صحرای آفریقا به شمار می‌رود.

در هفتم مارس ۱۵۳۳، یک کشتی سه‌دکله پرتغالی از نوع کاراک که در آن دوران ناو نیز نامیده می‌شد، با نام بوم ژسوس به معنای عیسی نیکو، رودخانه تاگوس را درنوردید، از لیسبون خارج شد و راه اقیانوس اطلس را در پیش گرفت. این کشتی قرار بود سفری ۱۵ ماهه را برای تهیه ادویه از سرزمین‌های دوردست آغاز کند. حدود ۳۰۰ نفر در این سفر حضور داشتند؛ از ملوان و سرباز گرفته تا افراد برده‌شده، بازرگان، کشیش و فرمانده کشتی، دوم فرانسیسکو د نورونیا.

هنگامی که دکل کشتی سرانجام از افق ناپدید شد، مردم حاضر در ساحل احتمالاً امیدوار بودند این سفر با محموله‌ای ارزشمند به پایان برسد. با این حال، بوم ژسوس هیچ‌گاه به پرتغال بازنگشت. این کشتی یکی از ۲۱ کشتی شناخته‌شده‌ای بود که در فاصله سال‌های ۱۵۲۵ تا ۱۶۰۰ هنگام حرکت به سوی هند از بین رفتند و تنها نمونه‌ای بود که در نزدیکی ساحل نامیبیا امروزی غرق شد. پس از نزدیک به ۵۰۰ سال، نام و سرنوشت آن تقریباً به دست فراموشی سپرده شده بود.

کشف اتفاقی کشتی

ماجرا در سال ۲۰۰۸ تغییر کرد؛ زمانی که یک زمین‌شناس شاغل در شرکت نامدب، در محدوده یک پروژه استخراج الماس، جسمی عجیب و تقریباً گرد را میان شن‌ها پیدا کرد. نامدب شرکتی است که مالکیت آن به‌طور مشترک در اختیار دی‌بیرز و دولت نامیبیا قرار دارد.

این شیء در نگاه نخست چیزی شبیه یک سنگ معمولی بود، اما بررسی بیشتر نشان داد که با یک سنگ طبیعی مواجه نیستند. جسم کشف‌شده یک شمش مسی بود که نشان یک سه‌شاخ روی آن دیده می‌شد. این علامت متعلق به آنتون فوگر، یکی از ثروتمندترین بازرگانان اروپا، شناخته شده بود.

با کنار هم قرار دادن شواهد تاریخی و باستان‌شناختی، پژوهشگران به این نتیجه رسیدند که بوم ژسوس هنگام وقوع طوفان بیش از اندازه به ساحل نزدیک شده است. کشتی با یک صخره برخورد کرد و در نهایت بقایای آن در امتداد ساحل، حدود ۲۶ کیلومتر شمال دهانه رودخانه اورنج، پراکنده شد؛ منطقه‌ای که در نزدیکی شهر معدنی اورانجِموند در نامیبیا قرار دارد.

کاوش‌های دقیق در محل، حدود ۲۲ تن شمش مس را آشکار کرد. در کنار این محموله عظیم، آثار ارزشمند دیگری از دوران نیز به دست آمد که از جمله آنها می‌توان به عاج، طلا و اسطرلاب اشاره کرد. بسیاری از این اشیا طی قرن‌ها درون لایه‌هایی از آهک و رسوبات شنی محصور شده بودند و همین پوشش طبیعی از آنها در برابر عوامل محیطی محافظت کرده بود.

بوم ژسوس نه‌تنها قدیمی‌ترین کشتی غرق‌شده کشف‌شده در این بخش از جهان محسوب می‌شود، بلکه از نظر ارزش محموله نیز در زمره غنی‌ترین کشتی‌های غرق‌شده قرار می‌گیرد. تنها بقایای انسانی پیدا شده، چند استخوان انگشت پا بود که همچنان داخل یک کفش قرار داشت. نبود بقایای انسانی بیشتر باعث شده باستان‌شناسان احتمال دهند بسیاری از سرنشینان، شاید حتی بیشتر آنها، توانسته‌اند خود را به ساحل برسانند.

دشواری‌های کاوش و حفاظت

کشف اولیه بوم ژسوس حاصل یک اتفاق کم‌نظیر بود، اما مشکلات واقعی پس از آن آغاز شد. عملیات نجات و کاوش این کشتی تاریخی بسیار پیچیده بود. محل قرارگیری آن در محدوده معدن الماس اورانجِموند واقع شده؛ منطقه‌ای بسیار محدود و حفاظت‌شده که با نام زپرگبیت، به معنای منطقه ممنوعه، شناخته می‌شود.

این محدودیت‌ها از یک سو به محافظت از کشتی در برابر غارتگران کمک می‌کرد، اما از سوی دیگر، وجود نهادها و حوزه‌های قضایی مختلف در زپرگبیت روند تصمیم‌گیری درباره چگونگی انجام عملیات باستان‌شناسی را دشوار کرده بود.

مطالعه جدیدی که درباره این عملیات در نشریه International Journal of Historical Archaeology منتشر شده، نشان می‌دهد نخستین اقدامات برای بررسی و نجات آثار توسط کارکنان معدن الماس انجام شد و در محل هیچ باستان‌شناس دریایی حضور نداشت. البته یک متخصص باستان‌شناسی دریایی از طریق تلفن به کارکنان راهنمایی ارائه می‌کرد.

خود آثار به‌دست‌آمده از زیر آب نیز مشکلات ویژه‌ای داشتند. اشیایی که برای قرن‌ها در محیط زیرآبی قرار گرفته بودند، پس از قرار گرفتن در معرض اکسیژن موجود در هوا به‌سرعت شروع به تخریب کردند. نویسندگان پژوهش توضیح داده‌اند که آثار دریایی، بسته به جنس مواد سازنده و مدت و شرایطی که در زیر آب سپری کرده‌اند، به روش‌های متفاوتی به مراقبت نیاز دارند. در مورد فلزات، انتقال از محیط بدون اکسیژن زیر آب به فضای سرشار از اکسیژن باعث آغاز واکنش‌های الکتروشیمیایی می‌شود و می‌تواند شواهد باستان‌شناختی را در مدت کوتاهی از بین ببرد.

پس از خارج کردن آثار از محل، فرایند نمک‌زدایی با دقت فراوان انجام شد، اما نگهداری طولانی‌مدت نیز مشکلات تازه‌ای ایجاد کرد. برای نمونه، تصاویر مربوط به نشان سه‌شاخ فوگر روی شمش‌ها که هنگام بیرون آوردن آنها در سال ۲۰۰۸ نسبتاً واضح بودند، تا سال ۲۰۱۸ بسیار کم‌رنگ‌تر شدند و امروزه مشاهده این علائم دشوارتر است.

امکاناتی برای کند کردن روند فرسایش این آثار وجود دارد، اما در حال حاضر چنین تأسیساتی در دسترس نیست و وضعیت تأمین بودجه برای حفاظت از گنجینه‌های بوم ژسوس نیز همچنان ناپایدار است.

یکی از تکنسین‌های مرتبط با این پروژه درباره وضعیت نگهداری آثار گفت: وقتی کارم را شروع کردم، آثار فقط در گوشه‌ای قرار داشتند و گردوغبار روی آنها جمع می‌شد. آنها با سرعت زیادی در حال تخریب بودند، چون محل نگهداری مناسبی وجود نداشت. عملاً با یک کارگاه روباز مواجه بودیم؛ همه‌جا پر از گردوغبار بود، سیستم کنترل آب‌وهوا وجود نداشت و از نظر امنیتی نیز شرایط چندان مناسبی برقرار نبود.

کاوش‌های نجات‌بخشی معمولاً عملیات بسیار دشواری هستند و مشکلاتی که در پروژه بوم ژسوس مشاهده شد، نمونه‌ای منحصربه‌فرد نیست. با وجود این، نویسندگان پژوهش از افراد متعددی یاد کرده‌اند که برای حفاظت از این کشف باستان‌شناختی ارزشمند تلاش زیادی انجام دادند.

هدف آنها این است که تجربه‌ها، اشتباهات و دشواری‌های پروژه بوم ژسوس بررسی شود تا گروه‌هایی که در آینده به سراغ کشتی‌ها و آثار تاریخی مدفون در زیر آب یا زمین می‌روند، بتوانند از این تجربه‌ها درس بگیرند و از گنجینه‌های بی‌قیمتی که هنوز در زیر پای ما پنهان هستند، بهتر محافظت کنند.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.