باستان‌شناسان مجسمه‌ای مرموز در زیر یک جاده رومی کشف کردند

باستان‌شناسان در جریان کاوش‌های شهر باستانی ساردیس در ترکیه، مجسمه‌ای حدود دو متری را کشف کردند که به صورت وارونه و شکسته، زیر سطح یک جاده رومی قرار گرفته بود.

این اثر که قدمتی حدود ۲۵۰۰ سال دارد، در دوره‌ای از تاریخ به عنوان بخشی از سنگ‌فرش یک خیابان مهم رومی مورد استفاده قرار گرفته است. ساردیس پایتخت امپراتوری لیدیه و یکی از مراکز مهم فرهنگی عصر آهن بود.

مجسمه‌ای ارزشمند که سنگفرش جاده شد

این مجسمه احتمالا زمانی متعلق به فردی بانفوذ در ساردیس بوده؛ شخصی که آن‌قدر جایگاه اجتماعی بالایی داشته که شاید دستور ساخت تندیسی بزرگ از خودش را صادر کرده باشد. با گذشت قرن‌ها، جایگاه شهر و صاحبان چنین آثاری تغییر کرد و در نهایت این پیکره به شکلی غیرمنتظره در ساخت یک جاده رومی به کار رفت.

کشف مجسمه در جریان پروژه باستان‌شناسی هاروارد-کورنل در ساردیس انجام شد. اعضای گروه پس از مشاهده اثر، آن را با دقت از زیر خاک بیرون آوردند و دریافتند که پیکره از وسط شکسته و به صورت رو به زمین قرار گرفته است.

نیکلاس کیهیل، استاد هنر و باستان‌شناسی یونان و روم در دانشگاه ویسکانسین-مدیسن، گفت

یافتن چنین پیکره عظیم و تاریخی از این دوره در سراسر مدیترانه بسیار نادر است. این اثر که به شکل استثنایی سالم باقی مانده، اطلاعات تازه و مهمی درباره هنر بزرگ‌مقیاس لیدیه و ارتباط لیدیه‌ای‌ها با گذشته خودشان در اختیار ما می‌گذارد.

ساردیس که سال گذشته در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت، پیش از این نیز آثار تاریخی مهمی در خود جای داده بود؛ از جمله معبد آرتمیس، یک کنیسه باشکوه، کلیساها، خانه‌های مجلل، فروشگاه‌ها، کارگاه‌های تولیدی و مجموعه بزرگ حمام و ورزشگاه دوره امپراتوری.

پس از مشخص شدن اهمیت یافته، روند بیرون آوردن آن با احتیاط فراوان ادامه یافت و هر مرحله اطلاعات تازه‌ای درباره مجسمه آشکار کرد. سوزان اِبینگهائوس، متصدی موزه‌های هنر هاروارد، گفت

بعد از پیدا شدن مجسمه، حدس و گمان‌ها آغاز شد. ابتدا نمی‌دانستیم اثر به دوره آرکائیک تعلق دارد یا نه و حتی مشخص نبود پیکره مرد است یا زن. وقتی خاک اطراف سر را کنار زدیم، متوجه شدیم که او ریش‌های کنار صورت دارد و به این ترتیب مشخص شد با پیکره یک مرد روبه‌رو هستیم.

این تندیس در حالت ایستاده بیش از دو متر ارتفاع داشته و مردی را نشان می‌دهد که جامه‌ای به شکل مورب به دور بدنش پیچیده شده است. روی لباس نیز چین‌هایی افقی دیده می‌شود که ظاهر متفاوتی به اثر داده‌اند.

بهادر ییلدیریم از موزه هنر هاروارد گفت

نکته شگفت‌انگیز این اثر، وجود ویژگی‌هایی است که تاکنون روی مجسمه‌ای مشابه مشاهده نشده بود. چین‌های بخش زیرین لباس و الگوی افقی مشخص آن، از جمله ویژگی‌های منحصربه‌فرد این تندیس هستند.

سبک مجسمه هنوز معمایی باقی مانده است

تعیین تاریخ دقیق ساخت مجسمه برای کارشناسان آسان نبوده است. حالت ایستادن، موهای بلند و نوع جامه آن به نمونه‌هایی از پیکره‌های یونانی سده ششم پیش از میلاد شباهت دارد، اما توجه ویژه هنرمند به جزئیات بدن، از جمله نمایش رگ‌های برجسته، بیشتر به سبک دوره‌ای دیگر اشاره می‌کند. بر همین اساس، کارشناسان احتمال می‌دهند این اثر بین سال‌های ۴۷۰ تا ۴۵۰ پیش از میلاد ساخته شده باشد.

در آن زمان ساردیس دیگر پایتخت امپراتوری لیدیه نبود و به شهری تحت فرمانروایی ایران تبدیل شده بود. با این حال، در ظاهر این مجسمه نشانه مشخصی از ویژگی‌های هنری یا پوشش ایرانی دیده نمی‌شود.

نوع پوشش شخصیت نیز پرسش دیگری برای پژوهشگران ایجاد کرده است. در هنر یونانی معمولا پیکره مردان برهنه ساخته می‌شد، در حالی که در هنر لیدیه‌ای پوشاندن بدن شخصیت‌ها رواج بیشتری داشت. با وجود این، لباس موجود در این مجسمه با دوره احتمالی ساخت آن هماهنگ نیست.

نیکلاس کیهیل گفت

این هنرمند با سبک‌های معاصر مجسمه‌سازی در مدیترانه و آناتولی آشنایی داشته و در پرداخت دست‌ها، ساختار چهره و جزئیات مشابه دقت کرده است، اما در عین حال شخصیتی را با لباسی متعلق به حدود صد سال پیش‌تر به تصویر کشیده است. به نظر من، آنها به شکل کاملا آگاهانه به گذشته خودشان نگاه می‌کردند.

به همین دلیل، احتمال دارد سازنده اثر عمدا از عناصر قدیمی‌تر هنر لیدیه استفاده کرده باشد تا پیوند شخصیت با میراث گذشته این سرزمین را نشان دهد. همین ترکیب سبک‌های متفاوت، یکی از دلایل اصلی دشواری در تعیین تاریخ و خاستگاه دقیق مجسمه است.

راز صاحب مجسمه شاید در نیایشگاه پیدا شود

بررسی‌های علمی درباره این اثر همچنان ادامه دارد. پژوهشگران قصد دارند ذرات رنگی کوچکی را که پس از پاک‌سازی روی سطح مجسمه باقی مانده‌اند بررسی کنند تا شاید بتوانند اطلاعات بیشتری درباره ظاهر اولیه، تاریخچه و کاربرد آن به دست آورند.

هنوز مشخص نیست این مرد دقیقا چه کسی بوده یا تندیس ابتدا در کدام بخش از ساردیس قرار داشته. با این حال، کارشناسان احتمال می‌دهند مجسمه زمانی در نیایشگاه سیبل قرار داشته باشد؛ مکانی که هنوز محل دقیق آن کشف نشده است.

اسناد تاریخی نشان می‌دهند نیایشگاه سیبل محلی بود که افراد بلندپایه می‌توانستند در آن مجسمه‌هایی از خود برپا کنند. هدف از این کار تنها نمایش جایگاه اجتماعی نبود و می‌توانست نوعی عبادت و ایجاد پیوند دائمی با الهه نیز به شمار رود.

سوزان اِبینگهائوس گفت

فرد می‌توانست خودش را در مکانی برجسته قرار دهد تا شهروندان یا فرمانروایان زیر دست او را ببینند، اما هم‌زمان با این کار به پرستش خدا نیز می‌پرداخت. اگر آن فرد حاکم بود، رابطه با آن الهه می‌توانست مشروعیت سیاسی و مذهبی او را نیز تقویت کند. بنابراین این احتمال وجود دارد که مجسمه متعلق به شخصی بسیار مهم بوده باشد.

امپراتوری لیدیه از میانه سده هفتم تا میانه سده ششم پیش از میلاد بر بخش‌هایی از غرب ترکیه امروزی حکومت می‌کرد. بخش قابل توجهی از اطلاعات تاریخی درباره این حکومت از نوشته‌های متأخر یونانی، رومی و دیگر نویسندگان اروپایی به دست آمده و طبیعی است که برخی از این منابع، لیدیه‌ای‌ها را از نگاه رقبای آنها توصیف کرده باشند.

با وجود این تصویرهای گاه منفی، لیدیه سرزمینی ثروتمند و اثرگذار بود. این امپراتوری معمولا با شکل‌گیری نخستین سکه‌های جهان مرتبط دانسته می‌شود و در تجارت منطقه‌ای عطرها و پارچه‌ها و پوشاک گران‌قیمت نیز نقش مهمی داشت.

ساردیس در دوران شکوفایی خود شهری ثروتمند و پیشرفته بود و بناهایی مانند تراس‌های عظیم، خانه‌های بزرگ و حتی یک مرکز پالایش طلا در آن وجود داشت. پس از سقوط امپراتوری لیدیه، اهمیت شهر از بین نرفت و ساردیس به عنوان یکی از مراکز منطقه‌ای آناتولی در دوره‌های هلنیستی، رومی و بیزانسی نیز جایگاه خود را حفظ کرد.

اکنون این مجسمه شکسته که زمانی احتمالا نمادی از قدرت و اعتبار یک فرد مهم بوده، سرنخ تازه‌ای درباره هنر لیدیه و نگاه مردم این سرزمین به گذشته خود ارائه می‌دهد؛ اثری که سرانجام پس از قرن‌ها پنهان ماندن، از زیر سنگ‌های یک جاده رومی بیرون آمد.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.