اختاپوس‌ها چقدر باهوش‌ هستند؟ آن‌قدر که می‌توانند از آینه استفاده کنند!

بخشی از مغز اختاپوس در بازوهایش قرار دارد و حتی پوست آن نیز قابلیت دیدن دارد. این جانور هیچ استخوانی ندارد و به همین دلیل می‌تواند خود را از هر فضایی که از منقار آن بزرگ‌تر باشد عبور دهد؛ بله، اختاپوس منقار هم دارد.

این ویژگی‌ها شاید شبیه توصیف موجودی فرازمینی از یک رؤیای عجیب به نظر برسد. دانشمندان نیز گاهی ساختار غیرمعمول بدن اختاپوس را با موجودات بیگانه مقایسه می‌کنند. با این حال، اختاپوس هیچ موجود فضایی نیست و کاملاً زمینی محسوب می‌شود؛ فقط تفاوت‌هایش با انسان آن‌قدر زیاد است که انگار می‌تواند از سیاره‌ای دیگر برای خانه تماس بگیرد.

ریشه این تفاوت به حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیون سال پیش بازمی‌گردد؛ زمانی که مسیر تکاملی انسان و اختاپوس از یکدیگر جدا شد، یعنی مدت‌ها پیش از ظهور نخستین دایناسورها. شاید تنها وجه مشترک قابل توجه ما با آنها علاقه به انجام چند کار به‌صورت هم‌زمان باشد.

به همین دلیل، مشاهده اخیر گروهی از پژوهشگران درباره چند اختاپوس دوخال کالیفرنیایی بسیار شگفت‌انگیز بود. این گونه به دلیل وجود دو لکه آبی شبیه چشم در زیر چشم‌های واقعی‌اش چنین نامی گرفته است. پژوهشگران دیدند این جانوران کاری را انجام می‌دهند که معمولاً از نزدیک‌ترین خویشاوندان تکاملی انسان انتظار داریم: استفاده از آینه برای پیدا کردن چیزی که مستقیماً نمی‌توانند ببینند. این مطالعه که به‌تازگی منتشر شده، نخستین ثبت علمی چنین رفتار هدایت‌شده با آینه در یک بی‌مهره به شمار می‌رود.

مری کیزلر، یکی از نویسندگان پژوهش، به Popular Science گفت

توانایی شناختی لازم برای استفاده از آینه می‌تواند نمونه‌ای از تکامل همگرا باشد؛ یعنی گونه‌هایی که ارتباط نزدیکی با یکدیگر ندارند، به‌طور مستقل ویژگی‌های مشابهی پیدا کنند. او افزود: اگر اختاپوس‌ها واقعاً از آینه استفاده کرده باشند، این قابلیتی است که آنها مستقل از انسان‌ها در مسیر تکامل خود به دست آورده‌اند.

اما آیا اختاپوس‌ها واقعاً می‌توانند از آینه به‌عنوان ابزار استفاده کنند؟ اگر پاسخ مثبت باشد، این توانایی درباره هوش ظاهراً بیگانه آنها چه چیزی به ما می‌گوید؟

آزمایش آینه و آغاز آموزش

پژوهشگران در ابتدا قصد داشتند واکنش اختاپوس‌ها را به آزمایش کلاسیک تشخیص خود در آینه بررسی کنند. در این آزمایش معمولاً نقطه‌ای روی ناحیه‌ای میان چشم‌های حیوان قرار می‌دهند که حیوان در حالت عادی قادر به مشاهده مستقیم آن نیست. سپس بررسی می‌کنند آیا حیوان هنگام دیدن تصویر خود در آینه، به آن علامت دست می‌زند یا نه.

میمون‌های بزرگ و فیل‌ها سابقه موفقیت بسیار خوبی در این آزمایش دارند، اما سگ‌های خانگی چندان عملکرد درخشانی در آن نشان نداده‌اند. البته جذابیت و بامزه بودن آنها همچنان پابرجاست.

اجرای آزمایش آینه روی اختاپوس دشوارتر است؛ زیرا پوست این جانور سرشار از سلول‌های حسی تخصصی است و مشخص نیست که اختاپوس صرفاً با حس لامسه متوجه علامت روی بدنش نشود. از طرف دیگر، علامت‌گذاری بدن یک جانور در محیط زیر آب نیز مشکلات عملی خودش را دارد.

کیزلر گفت

ما تصمیم گرفتیم یک مرحله قبل از تشخیص خود را بررسی کنیم و ببینیم آیا اختاپوس‌ها می‌توانند از آینه به‌عنوان یک ابزار استفاده کنند یا نه. اگر توانایی انجام این کار را داشته باشند، می‌توانیم مرحله بعدی را بررسی کنیم.

پیش از آغاز آزمایش اصلی، کیزلر و همکارانش باید مطمئن می‌شدند اختاپوس‌ها در کنار آینه احساس آرامش دارند و آن را به‌عنوان رقیبی احتمالی تلقی نمی‌کنند.

کیزلر گفت

ویدیوهایی را می‌بینید که در آنها آینه را در جنگل قرار می‌دهند و حیوانات از دیدن آن وحشت می‌کنند. بنابراین نخستین مرحله این بود که حیوان متوجه شود چیزی که در آینه می‌بیند تهدیدی برای او نیست.

با گذشت زمان، اختاپوس‌ها در مقابل آینه رفتار عادی خود را از سر گرفتند. پژوهشگران زمانی مطمئن شدند حیوانات به اندازه کافی با آینه خو گرفته‌اند که آنها توانستند در مقابل تصویر خود در آینه با آرامش غذا بخورند.

کیزلر گفت

آنها معمولاً در مقابل اختاپوس‌های دیگر غذا نمی‌خورند، دست‌کم این گونه چنین رفتاری ندارد. همان زمان فهمیدیم که به حضور آینه عادت کرده‌اند و آموزش نحوه عملکرد آن را آغاز کردیم.

پس از عادت کردن اختاپوس‌ها به آینه، مرحله آموزش شروع شد. پژوهشگران یک خرچنگ زنده را داخل ظرف شیشه‌ای قرار دادند؛ ظرفی که اختاپوس‌ها از قبل یاد گرفته بودند چگونه آن را باز کنند. سپس ظرف را پشت گوشه‌ای قرار دادند تا خرچنگ مستقیماً دیده نشود. تنها راه مشاهده خرچنگ، دیدن تصویر آن در آینه بود. در نخستین تلاش‌ها، واکنش همه اختاپوس‌ها قابل پیش‌بینی بود. آنها مستقیماً به سمت تصویر خرچنگ در آینه رفتند.

کیزلر گفت

تقریباً همه اختاپوس‌ها مستقیم به سمت آینه حرکت کردند، چون خرچنگ را در تصویر آینه می‌دیدند. وقتی به آینه رسیدند، متوجه شدند که خرچنگ در سمت دیگری قرار دارد.

هر اختاپوس بین ۱۰ تا ۱۲ بار تلاش کرد تا یاد بگیرد به جای رفتن به سمت آینه، مسیر آن را دور بزند و مستقیماً به سوی ظرف حاوی خرچنگ حرکت کند.

افزایش دشواری آزمایش

پس از پایان آموزش، پژوهشگران چالش بسیار سخت‌تری برای اختاپوس‌ها طراحی کردند. هر جانور داخل جعبه کوچکی در یک سوی مخزن آزمایش قرار گرفت. پشت و سه طرف جعبه بسته بود، اما قسمت بالایی و یک سمت آن که رو به آینه بزرگی قرار داشت، باز بود. آینه تمام عرض آکواریوم را پوشش می‌داد.

در نتیجه، وقتی اختاپوس از جعبه بیرون را نگاه می‌کرد، تصویر سوی دیگر مخزن را در آینه می‌دید. جانور می‌توانست هر زمان که بخواهد از جعبه خارج شود و به سمت چپ، راست یا از مسیر بالای جعبه حرکت کند.

روی دیواری که تصویرش در آینه دیده می‌شد، صفحه‌ای قرار داشت که تصویر متحرک یک خرچنگ مجازی را نمایش می‌داد. بنابراین اختاپوس فقط می‌توانست خرچنگ نمایش‌داده‌شده را از طریق انعکاس آن در آینه ببیند.

کیزلر توضیح داد

ما عمداً به جای خرچنگ واقعی از نمونه مجازی استفاده کردیم. اختاپوس‌ها گیرنده‌های شیمیایی دارند و نمی‌خواستیم بوی خرچنگ واقعی را حس کنند یا طعم آن به آنها برسد.

در هر مرحله، خرچنگ مصنوعی در سمت چپ یا راست مخزن ظاهر می‌شد و فقط انعکاس آن در آینه برای اختاپوس قابل مشاهده بود. برای دریافت پاداش، یعنی یک خرچنگ زنده واقعی که از محفظه‌ای در قسمت بالای مخزن داخل آب رها می‌شد، اختاپوس باید از جعبه بیرون می‌آمد، کاملاً دور می‌زد و به سمتی حرکت می‌کرد که تصویر خرچنگ مجازی در آینه نشان داده بود.

در ده‌ها آزمایش، اختاپوس‌ها حدود ۷۰ درصد مواقع سمت درست را انتخاب کردند. چندین آزمون آماری نیز نشان دادند که این نتیجه به احتمال زیاد حاصل تصادف نبوده است.

برخی اختاپوس‌ها حتی عملکردی فراتر از انتظار پژوهشگران داشتند. آنها به جای خروج از جعبه و حرکت معمول به سمت دیوار پشتی، مستقیماً از دیواره جانبی جعبه بالا رفتند و از روی آن عبور کردند؛ روشی میان‌بر برای رسیدن به همان مقصد. این رفتار بالا رفتن از دیوار در ۵۹ درصد از آزمایش‌هایی که پاسخ درست داده شد، مشاهده شد.

کیزلر گفت

نکته واقعاً جالب این بود که یکی از اختاپوس‌ها در همان نخستین آزمایش خود این کار را انجام داد.

اختاپوس‌ها آن‌قدرها هم بیگانه نیستند

به گفته کیزلر، رفتارهایی مانند بالا رفتن از دیوار نکته مهم‌تری درباره مفهوم هوش در جانورانی مانند اختاپوس نشان می‌دهد. کیزلر که اکنون پژوهشگر پسادکتری در دانشگاه فریبورگ سوئیس است، گفت

به نظر می‌رسد درک آنها از محیط اطرافشان سه‌بعدی‌تر از درک ما باشد. ما نمی‌توانیم به‌سادگی از یک دیوار بالا برویم، اما اختاپوس‌ها چنین توانایی‌ای دارند.

بنابراین، با وجود تفاوت بنیادین میان انسان و اختاپوس، مسیرهای تکاملی جداگانه ما ممکن است در نهایت هر دو گونه را به توانایی مشابهی در حل مسئله با کمک آینه رسانده باشد؛ هرچند دلایل شکل‌گیری این توانایی در هر کدام متفاوت بوده است.

اختاپوس‌ها برای شکار معمولاً به طعمه‌های خود کمین می‌کنند و هم‌زمان باید مراقب شکارچیان احتمالی باشند. چنین شیوه زندگی‌ای به درک کاملاً سه‌بعدی از محیط نیاز دارد؛ زیرا این جانور ممکن است هر لحظه مجبور شود از سطح یک صخره یا دیواره یک صخره مرجانی بالا برود.

این توانایی ذاتی در جریان خود آزمایش نیز به‌وضوح دیده شد. یکی از اختاپوس‌ها به جای انتخاب مسیر مورد انتظار، مستقیماً از دیواره بالا رفت و از روی آن عبور کرد تا به پاداش برسد. بنابراین موضوع فقط تحسین تصویر خود در آینه نیست؛ همان درک فضایی که برای شکار و فرار از تهدیدهای محیط طبیعی شکل گرفته، شاید عامل اصلی توانایی اختاپوس در استفاده مؤثر از آینه به‌عنوان ابزار باشد.

کیزلر می‌گوید این آزمایش همچنین یادآور می‌شود که هوش همیشه به شکلی که ما انتظار داریم ظاهر نمی‌شود. او گفت: مردم اغلب هوش را بر اساس مفاهیم انسانی اندازه‌گیری می‌کنند. انسان‌ها معمولاً تصور می‌کنند هرچه یک موجود از ما متفاوت‌تر باشد، هوش کمتری دارد.

این نشانه هوش بالا در جانوری که بارها با موجودات بیگانه مقایسه شده است، می‌تواند نکته مهمی درباره معنای حیات هوشمند و شکل‌های گوناگون آن به ما نشان دهد. کیزلر در پایان گفت

این جانوران به شیوه خاص خودشان بسیار باهوش هستند.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.