جراحان روسیه مدعی انجام نخستین پیوند بخشی از نخاع انسان شدند

جراحان روسی مدعی شده‌اند نخستین پیوند نخاع از یک اهداکننده به فردی بزرگسال را در جهان انجام داده‌اند.

در این عمل، بخشی از نخاع اهداکننده با استفاده از جراحی میکروسکوپی و پلی‌اتیلن گلیکول به نخاع بیمار آسیب‌دیده متصل شد. بااین‌حال، هنوز شواهد علمی منتشرشده و داوری‌شده‌ای درباره بازیابی عملکرد حرکتی بیمار وجود ندارد و متخصصان نیز از کمبود داده‌های حیوانی و خطرهای بالای این جراحی انتقاد کرده‌اند.

جایگزین کردن بخش آسیب‌دیده نخاع با بافت سالم یک اهداکننده، در نگاه نخست راهکاری ساده برای درمان فلج به نظر می‌رسد؛ اما برقراری ارتباط مؤثر میان این بافت‌ها مسئله‌ای کاملاً متفاوت است که پژوهشگران دهه‌ها برای حل آن تلاش کرده‌اند.

یک جراح اعلام کرده که گروه او در روسیه برای انجام این اقدام پزشکی کم‌سابقه تلاش کرده و بخشی از نخاع یک اهداکننده دچار مرگ مغزی را به بدن فردی بزرگسال پیوند زده است که سه سال پیش آسیب نخاعی دیده بود.

در صورت تأیید این گزارش، عمل یادشده نقطه عطفی مهم در علم پزشکی به شمار خواهد رفت. بااین‌حال، هنوز مشخص نیست که این روش می‌تواند به بازگشت هرگونه توانایی حرکتی یا عملکردی در بیمار منجر شود یا خیر.

جزئیات عمل پیوند نخاع در روسیه

دکتر شیائوپینگ رن، جراح بیمارستان دوم وابسته به دانشگاه پزشکی سنتی چینی گوانگشی، در گفت‌وگو با هلن تامسون، خبرنگار نیوساینتیست، اعلام کرد این عمل هفته گذشته در مؤسسه پزشکی اورژانس اسلیفوسوفسکی مسکو انجام گرفته است.

به گفته رن، جراحان ابتدا بافت آسیب‌دیده را برداشتند و سپس با استفاده از جراحی میکروسکوپی و پلی‌اتیلن گلیکول یا PEG، بخش اهدایی نخاع را به نخاع بیمار متصل کردند. این ماده قابلیت کمک به ادغام غشاهای سلولی را دارد و پژوهشگران امیدوارند از آن برای برقراری مجدد ارتباط میان بافت‌های عصبی بهره بگیرند.

طبق گزارش‌های منتشرشده، گیرنده پیوند پیش‌تر دچار آسیب کامل نخاعی شده بود. بااین‌حال، اطلاعاتی درباره محل دقیق آسیب، نتایج ارزیابی‌های تخصصی دستگاه عصبی و شواهد احتمالی از بهبود وضعیت بیمار در گزارش‌های موجود منتشر نشده است.

رن در گفت‌وگو با تامسون درباره وضعیت بیمار و آگاهی او از خطرهای عمل گفت

تمام خطرهای احتمالی و پیامدهای جراحی را برای بیمار توضیح داده‌ایم و وضعیت فعلی او خوب است.

بیانیه‌ای در وب‌سایت بیمارستان که به سخنان سرگئی سوبیانین، شهردار مسکو، استناد می‌کند، از انجام یک عمل پیوند نخاع ۱۲ ساعته با مشارکت همکاران چینی خبر می‌دهد. بااین‌حال، در نبود نتایج بالینی، اطلاعات عمومی موجود عمدتاً به اظهارات افراد دخیل در عمل و اطلاعیه‌های رسمی متکی است. تاکنون هیچ گزارش علمی داوری‌شده‌ای درباره مشاهدات مربوط به این جراحی یا پیامدهای آن برای بیمار منتشر نشده است. رن اعلام کرده که مستندات مربوط به این عمل در آینده ارائه خواهند شد.

در نتیجه، اطلاعات قابل اتکا برای ارزیابی موفقیت این جراحی بسیار محدود است و هرگونه نتیجه‌گیری قطعی در شرایط فعلی بیشتر به گمانه‌زنی شباهت دارد. بااین‌حال، انتشار این خبر فرصتی برای بررسی اهمیت چنین اقدامی و موانع علمی پیش روی آن فراهم می‌کند.

چرا ترمیم نخاع تا این اندازه دشوار است؟

از دوران باستان، آسیب نخاعی نوعی محکومیت مادام‌العمر تلقی می‌شد. بسیاری از بخش‌های بدن پس از وارد شدن آسیب تا اندازه‌ای قابلیت ترمیم دارند، اما دستگاه عصبی از چنین توانایی گسترده‌ای برخوردار نیست. به بیان ساده، مغز و نخاع سازوکارهای کافی برای بازیابی پس از صدمات شدید را در اختیار ندارند.

مشکل حتی از ناتوانی در ترمیم بافت نیز فراتر می‌رود. بافت‌های آسیب‌دیده برای جذب سلول‌های ایمنی و کمک به فرایند ترمیم، اکسید نیتریک آزاد می‌کنند؛ اما این ترکیب خاصیت سمی برای سلول‌های عصبی دارد و ممکن است آسیب واردشده به دستگاه عصبی را تشدید کند.

حتی اگر این مشکل وجود نداشت، ترمیم نخاع به سادگی جوش خوردن یک استخوان شکسته نبود. استخوان در صورت قرار گرفتن در موقعیت نسبتاً مناسب، حتی با بازیابی محدود عملکرد نیز می‌تواند بهبود یابد؛ اما بازسازی آهسته سلول‌های عصبی ممکن است باعث شود سایر دستگاه‌های بدن در دوره انتظار برای برقراری دوباره پیام‌های عصبی، عملکرد خود را تغییر دهند یا حتی کارکرد طبیعی‌شان را به‌طور کامل از دست بدهند.

با وجود این موانع، پژوهشگران تلاش‌های گسترده‌ای برای تسهیل ترمیم مسیرهای عصبی انجام داده‌اند تا افرادی که بر اثر آسیب نخاعی فلج شده‌اند، شاید بتوانند دوباره حس، عملکرد بدنی یا حتی توانایی حرکت پیشین خود را به دست آورند.

در مقاله‌ای دیدگاهی که سال ۲۰۲۱ منتشر شد، رن به همراه سرجیو کاناورو، جراح مغز و اعصاب ایتالیایی، و سی‌یون کیم، متخصص مغز و اعصاب کره‌ای، طرح پیشنهادی پیوند نخاع از اهداکننده را تشریح کردند. آن‌ها چالش‌هایی مانند اتصال مجدد بافت عصبی، بازگرداندن جریان خون و کنترل پس‌زدن بافت پیوندی توسط دستگاه ایمنی را از موانع اصلی این روش برشمردند.

اگر نام کاناورو آشنا به نظر می‌رسد، احتمالاً به دلیل خبرساز شدن او در سراسر جهان حدود یک دهه پیش است. او در آن زمان طرحی بلندپروازانه برای پیوند سر فردی مبتلا به بیماری تحلیل‌برنده و درمان‌ناپذیر به بدن یک اهداکننده دچار مرگ مغزی مطرح کرده بود.

بااین‌حال، ارائه یک طرح پیشنهادی فاصله زیادی با اثبات عملی آن دارد؛ فاصله‌ای که در مورد طرح موسوم به پیوند سر نیز هرگز با انجام موفقیت‌آمیز چنین عملی از میان نرفت.

آیا پیوند نخاع می‌تواند گامی عملی‌تر و منطقی‌تر در مسیر دستیابی به چنین درمان‌هایی باشد؟

شواهد علمی و خطرهای احتمالی پیوند نخاع

ترمیم بافت عصبی با استفاده از پلی‌اتیلن گلیکول در آزمایش‌های حیوانی با شواهدی از پشتیبانی علمی همراه بوده است. پژوهشی که تنها چند ماه پیش در نشریه پلاس وان منتشر شد، ژلی مبتنی بر پلی‌اتیلن گلیکول و کیتوسان را روی پنج خوک آزمایش کرد که نخاع آن‌ها به‌طور کامل قطع شده بود. سه خوک ژل درمانی دریافت کردند و دو خوک دیگر در گروه کنترل قرار گرفتند.

پژوهشگران پس از ۶۰ روز گزارش دادند که خوک‌های دریافت‌کننده درمان توانستند روی هر چهار اندام خود بایستند و راه بروند، درحالی‌که حیوانات گروه کنترل همچنان فلج باقی ماندند. بررسی بافت‌ها نیز نشان داد که احتمالاً رشته‌های عصبی توانسته‌اند از محل آسیب عبور کنند.

با وجود امیدوارکننده بودن این نتایج، آزمایش یادشده بسیار محدود بود و تنها پنج حیوان را در بر می‌گرفت. افزون بر این، پژوهشگران با نخاع‌هایی سروکار داشتند که به‌تازگی قطع شده بودند، نه با پیوند بافت اهدایی به نخاعی که سال‌ها از آسیب آن گذشته و ساختارها و عملکردهای اطرافش با شرایط جدید سازگار شده‌اند.

حتی اگر احتمال موفقیت این روش اندک باشد، آزمایش آن روی انسان پرسش‌های اخلاقی مهمی درباره تناسب خطرها و مزایای احتمالی ایجاد می‌کند. ملیسا اندروز، عصب‌شناس دانشگاه ساوتهمپتون، در گفت‌وگو با نیوساینتیست نسبت به استحکام شواهد حاصل از آزمایش‌های حیوانی ابراز تردید کرد و هشدار داد که بیمار ممکن است با فشارهای سنگین ناشی از جراحی و احتمال بالای عفونت روبه‌رو شود.

با توجه به وجود روش‌های درمانی جایگزین، استفاده از بافت اهداکننده ممکن است از همان ابتدا راهبردی بیش از اندازه پرخطر باشد. درمان‌های مبتنی بر سلول‌های بنیادی در کارآزمایی‌های بالینی اولیه نتایج امیدوارکننده‌ای نشان داده‌اند و در این روش‌ها از بافت‌های خود بیمار برای کمک به درمان آسیب نخاعی استفاده می‌شود تا خطرهای مرتبط با پیوند بافت خارجی کاهش یابد.

اگرچه فناوری سلول‌های بنیادی هنوز به مرحله‌ای نرسیده که بتواند نخاع قطع‌شده را دوباره به‌طور کامل متصل کند، پیشرفت سریع این فناوری و توسعه اندام‌واره‌ها می‌تواند در آینده دامنه آسیب‌های قابل درمان را گسترش دهد.

در همین حال، راهکارهای مبتنی بر فناوری دیجیتال به نتایج عملی امیدوارکننده‌ای دست یافته‌اند. در سال ۲۰۲۳، گزارش شد که یک رابط مغز و نخاع به مردی مبتلا به آسیب مزمن نخاعی کمک کرده تا بایستد، راه برود و از پله‌ها بالا برود. در این فناوری، دستگاه‌های کاشته‌شده فعالیت مغز را به تحریک الکتریکی در بخش پایین‌تر از محل آسیب تبدیل می‌کردند و به این ترتیب، پلی دیجیتال برای دور زدن مسیرهای عصبی مختل‌شده ایجاد می‌شد.

همچنین، یک کارآزمایی منتشرشده در نشریه نیچر مدیسین در سال ۲۰۲۴، روشی کم‌تهاجمی‌تر را بررسی کرد که شامل تحریک الکتریکی از روی پوست در جریان جلسات توان‌بخشی بود. از میان ۶۰ شرکت‌کننده‌ای که پروتکل درمانی را به پایان رساندند، ۷۲ درصد بهبودی‌هایی فراتر از آستانه‌های تعیین‌شده در مطالعه برای قدرت عضلانی و عملکرد حرکتی نشان دادند.

البته این نتایج به معنای برابری روش‌های یادشده با مزایای احتمالی یک پیوند نخاع موفق نیست. حتی شکست این عمل نیز می‌تواند اطلاعات ارزشمندی در اختیار دانشمندان قرار دهد؛ البته به شرط آنکه جزئیات آن برای بررسی انتقادی و داوری علمی منتشر شود.

در نهایت، گذر زمان مشخص خواهد کرد که این روش تا چه اندازه قابلیت عملی شدن دارد. علم بارها نشان داده که آماده بازنگری در باورهای پیشین و اصلاح برداشت‌های خود بر اساس شواهد تازه است.

در شرایط فعلی، عمل انجام‌شده در مسکو را باید تلاشی گزارش‌شده برای ترمیم یکی از پیچیده‌ترین آسیب‌های پزشکی دانست. تا زمانی که شواهد معتبر درباره بازگشت عملکرد عصبی و بهبود واقعی بیمار منتشر نشده‌اند، نمی‌توان این اقدام را درمانی موفق به شمار آورد.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.