راز دو سیاهچاله عجیب در قلب یک کهکشان دوردست فاش شد
ادغام کهکشانها یکی از اتفاقات معمول در جهان هستی است؛ رویدادی که میتواند به برخورد سیاهچالههای کلانجرم مستقر در مرکز این کهکشانها نیز منجر شود. اکنون اخترشناسان شواهد تازهای پیدا کردهاند که نشان میدهد دو سیاهچاله غولپیکر در قلب یک کهکشان دوردست، در…
خلاصه تحلیلی خبر
ادغام کهکشانها یکی از اتفاقات معمول در جهان هستی است؛ رویدادی که میتواند به برخورد سیاهچالههای کلانجرم مستقر در مرکز این کهکشانها نیز منجر شود. اکنون اخترشناسان شواهد تازهای پیدا کردهاند که نشان میدهد دو سیاهچاله غولپیکر در قلب یک کهکشان دوردست، در…
موضوعات اصلی: پشتیبانی شبکه، سیاهچاله، جرم، فوران، حرکت، قرار
ادغام کهکشانها یکی از اتفاقات معمول در جهان هستی است؛ رویدادی که میتواند به برخورد سیاهچالههای کلانجرم مستقر در مرکز این کهکشانها نیز منجر شود. اکنون اخترشناسان شواهد تازهای پیدا کردهاند که نشان میدهد دو سیاهچاله غولپیکر در قلب یک کهکشان دوردست، در مداری بسیار فشرده به دور یکدیگر میچرخند و شاید تنها یک قرن تا ادغام نهایی فاصله داشته باشند.
این کشف در کهکشان Mrk 501 انجام شده است؛ سامانهای که پیش از این به دلیل فوران قدرتمند ذرات از سیاهچاله مرکزی خود مورد توجه دانشمندان قرار داشت. یافتههای جدید نشان میدهند که احتمالاً یک سیاهچاله کلانجرم دیگر نیز در کنار جرم شناختهشده حضور دارد. پژوهشگران میگویند شواهد بهدستآمده میتواند یکی از مهمترین سرنخها برای شناسایی جفتهای نزدیک سیاهچالهای باشد؛ سامانههایی که تاکنون مشاهده مستقیم آنها بسیار دشوار بوده است.
این تحقیق به سرپرستی سیلکه بریتزن از مؤسسه ماکس پلانک برای اخترشناسی رادیویی در شهر بن آلمان انجام شده و مقاله آن برای انتشار در نشریه Monthly Notices of the Royal Astronomical Society پذیرفته شده است.
فوران مرموزی که از وجود سیاهچاله دوم خبر میدهد
سیاهچالههای کلانجرم معمولاً در مرکز کهکشانها قرار دارند و جرم آنها میتواند میلیونها تا میلیاردها برابر خورشید باشد. برخی از این اجرام، بهواسطه شرایط فیزیکی بسیار شدید پیرامون خود، جریانهایی عظیم از ذرات را با سرعتی نزدیک به سرعت نور به فضا پرتاب میکنند. این ساختارها که فوران نسبیتی نامیده میشوند، یکی از مهمترین نشانههای فعالیت سیاهچالههای پرجرم هستند.
کهکشان Mrk 501 نیز از مدتها قبل به دلیل داشتن چنین فورانی شناخته میشد. اما گروه پژوهشی برای بررسی دقیقتر این ساختار، سراغ مجموعهای گسترده از دادههای رادیویی رفت که طی حدود ۲۳ سال و در چندین نوبت رصدی ثبت شده بودند.
مقایسه تصاویر در طول موجها و فرکانسهای مختلف، نتیجهای غیرمنتظره به همراه داشت. دانشمندان متوجه شدند که در کنار فوران شناختهشده، ساختار دیگری نیز وجود دارد که حرکت آن را میتوان در تصاویر متوالی دنبال کرد.
این فوران دوم بهگونهای رفتار میکرد که با حضور یک سیاهچاله مستقل در مرکز کهکشان سازگاری داشت. به این ترتیب، پژوهشگران به شواهدی دست یافتند که احتمال وجود یک جفت سیاهچاله کلانجرم را تقویت میکند.
با این حال، فاصله بسیار کم این دو جرم باعث شده است که ابزارهای رصدی فعلی نتوانند آنها را بهصورت دو منبع مجزا ثبت کنند. آنچه دانشمندان مشاهده کردهاند، در واقع رفتار و حرکت فورانهایی است که از حضور احتمالی دو سیاهچاله حکایت دارند.
دو سیاهچاله در حال چرخش به دور یکدیگر
یکی از تفاوتهای مهم میان دو فوران، جهت حرکت آنهاست. فوران قدیمیتر تقریباً در راستای زمین قرار گرفته و همین موضوع باعث شده روشنایی آن به شکل قابلتوجهی افزایش پیدا کند. در مقابل، فوران تازهشناساییشده در جهتی متفاوت حرکت میکند و به همین دلیل تشخیص آن دشوارتر بوده است.
بررسی تصاویر رادیویی نشان داد که موقعیت این فوران در بازههای زمانی کوتاه تغییر میکند. حتی در برخی مشاهدات چند هفتهای، جابهجایی آن بهوضوح قابل مشاهده بود. مسیر حرکت نیز نشان میداد که این ساختار از پشت سیاهچاله بزرگتر ظاهر میشود و الگویی چرخشی در خلاف جهت عقربههای ساعت دارد.
تکرار این تغییرات، فرضیه وجود یک حرکت مداری منظم را تقویت کرد؛ رفتاری که میتواند با حضور دو سیاهچاله در یک سامانه دوتایی توضیح داده شود.
سیلکه بریتزن برای توصیف تجربه بررسی این تصاویر، حرکت غیرمعمول ساختار را به حضور روی یک کشتی تشبیه کرده است
هنگام بررسی دادهها احساس میکردم روی یک کشتی قرار دارم. تمام مجموعه فورانها در حال حرکت بود. وجود دو سیاهچاله میتواند دلیل این رفتار باشد؛ زیرا صفحه مداری سامانه نیز در حال نوسان است.
به بیان دیگر، حرکت مشاهدهشده صرفاً به تغییر موقعیت یک فوران محدود نمیشود، بلکه ممکن است نشاندهنده تأثیر گرانشی دو جرم بسیار پرجرم بر یکدیگر و تغییر جهت صفحه مداری آنها باشد.
حلقه اینشتین؛ سرنخ دیگری از حضور دو سیاهچاله
یکی دیگر از اتفاقات جالبی که در جریان بررسی دادهها کشف شد، به ژوئن ۲۰۲۲ بازمیگردد. در آن زمان، تابش دریافتی از سامانه Mrk 501 برای مدتی کوتاه ظاهری شبیه یک حلقه پیدا کرد.
این ساختار میتواند نمونهای از پدیده معروف به حلقه اینشتین باشد؛ پدیدهای که در اثر عدسی گرانشی شکل میگیرد. بر اساس نظریه نسبیت عام، اجرام بسیار پرجرم با گرانش خود میتوانند مسیر حرکت نور را خم کنند. اگر منبع نور، جرم منحرفکننده نور و ناظر در موقعیت هندسی مناسبی قرار بگیرند، نور منبع پسزمینه به شکل حلقهای در اطراف جرم جلویی دیده میشود.
پژوهشگران احتمال میدهند در رویداد سال ۲۰۲۲، موقعیت دو سیاهچاله و زمین برای مدت کوتاهی در راستایی خاص قرار گرفته باشد. در چنین شرایطی، سیاهچاله نزدیکتر میتوانسته مانند یک عدسی گرانشی عمل کند و نور فوران متعلق به جرم دورتر را خم کند.
اگر این تفسیر درست باشد، حلقه مشاهدهشده میتواند شاهد دیگری برای تأیید ساختار دوتایی این سامانه باشد. چنین پدیدهای همچنین اطلاعات ارزشمندی درباره موقعیت نسبی اجزای این مجموعه در اختیار اخترشناسان قرار میدهد.
مهمترین بخش این کشف به محاسبات مربوط به مدار دو سیاهچاله بازمیگردد. پژوهشگران با بررسی تغییرات روشنایی و جابهجایی فورانها، به این نتیجه رسیدند که این دو جرم احتمالاً هر ۱۲۱ روز یک بار به دور مرکز جرم مشترک خود میچرخند.
فاصله تخمینی میان آنها نیز حدود ۲۵۰ تا ۵۴۰ برابر فاصله زمین تا خورشید است. این عدد در مقیاس منظومه شمسی بسیار بزرگ به نظر میرسد، اما وقتی پای اجرامی با جرم صدها میلیون تا یک میلیارد برابر خورشید در میان باشد، چنین فاصلهای به معنای قرار گرفتن دو سیاهچاله در مداری فوقالعاده فشرده است.
برآوردهای اولیه نشان میدهند که بسته به جرم دقیق این اجرام و شرایط مداری آنها، فاصله میان دو سیاهچاله ممکن است با سرعت زیادی کاهش پیدا کند. در نتیجه، احتمال دارد این دو جرم طی حدود ۱۰۰ سال آینده به یکدیگر برسند و در نهایت به یک سیاهچاله واحد تبدیل شوند.
البته این زمانبندی به برآوردهای فعلی وابسته است و برای تعیین دقیقتر آن، به مشاهدات و محاسبات بیشتری نیاز خواهد بود.
فرصتی کمنظیر برای مشاهده یکی از بزرگترین رویدادهای کیهانی
ادغام دو سیاهچاله کلانجرم از مهمترین رویدادهای پیشبینیشده در اخترفیزیک محسوب میشود. هنگام نزدیک شدن این اجرام، امواج گرانشی قدرتمندی تولید میشود که میتوانند اطلاعات مهمی درباره جرم، مدار و ویژگیهای فیزیکی آنها در اختیار دانشمندان قرار دهند.
با این حال، شبیهسازی مراحل پایانی ادغام چنین سیاهچالههایی همچنان یکی از چالشهای بزرگ اخترفیزیک است. به همین دلیل، شناسایی یک سامانه واقعی که احتمالاً در فاصله زمانی نسبتاً کوتاهی به مرحله ادغام میرسد، اهمیت زیادی دارد.
اگر پیشبینی پژوهشگران درباره Mrk 501 درست از آب دربیاید، اخترشناسان ممکن است فرصت داشته باشند تغییرات یک جفت سیاهچاله کلانجرم را در طول دهههای آینده با دقت بیشتری دنبال کنند.
این کشف همچنین میتواند به حل یکی از معماهای قدیمی کیهانشناسی کمک کند: اینکه سیاهچالههای مرکزی کهکشانها پس از برخورد و ادغام کهکشانهای میزبان خود، چگونه به یکدیگر نزدیک میشوند و سرانجام به یک جرم واحد تبدیل میشوند.
سامانه Mrk 501 اکنون به یکی از اهداف جذاب برای رصدهای آینده تبدیل شده است؛ جایی که شاید بتوانیم مراحل پایانی رقص گرانشی دو غول کیهانی را با جزئیاتی بیسابقه بررسی کنیم.
برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.