پژوهش تازه نشان می‌دهد باور به جادو همچنان در دنیای مدرن زنده است

خانه‌ای را تصور کنید که گفته می‌شود شب‌ها صدای قدم‌ها در راهروهای آن می‌پیچد و درهای اتاق‌های خالی خودبه‌خود بسته می‌شوند. اگر مجبور باشید شبی را در چنین خانه‌ای سپری کنید، آیا توضیحاتی مانند قدیمی بودن کف‌پوش‌ها و جریان هوا برای برطرف کردن تردیدهایتان کافی خواهد بود؟

پژوهشی در آمریکا نشان می‌دهد افرادی که همچنان به دین وابستگی دارند، در صورت برخورداری از نگرشی مبتنی بر علم، عقلانیت و استقلال از مراجع مذهبی، احتمال بیشتری برای باور به پدیده‌های جادویی مانند ارواح و نفرین‌ها خواهند داشت.

پژوهشگران قصد داشتند بررسی کنند با کاهش نفوذ نهادهای مذهبی، سرنوشت باورهای ماورایی چه خواهد شد. آیا افرادی که آموزه‌های کلیسا را زیر سؤال می‌برند، اعتقاد به ارواح، نفرین‌ها و نیروهای نامرئی را نیز کنار می‌گذارند؟ یا ترجیح می‌دهند باورهای معنوی خود را مستقل از نهادهای مذهبی انتخاب کنند؟

جامعه‌شناسان، پل فروزه از دانشگاه بیلور و آیزایا کینگ از دانشگاه کارسون-نیومن، به همراه رویچیان لی از دانشگاه آمریکایی، برای پاسخ به این پرسش‌ها، اطلاعات مربوط به نظرسنجی سال ۲۰۲۵ دین بیلور را بررسی کردند. این نظرسنجی شامل پاسخ‌های ۱۸۱۲ فرد بزرگسال بود.

مؤسسه گالوپ پاسخ‌ها را از طریق اینترنت و پست، در فاصله ماه‌های ژانویه تا مارس جمع‌آوری کرد. سپس برای نزدیک‌تر شدن نتایج به ترکیب واقعی جمعیت بزرگسال آمریکا، وزن‌دهی آماری روی پاسخ‌ها انجام گرفت.

ارتباط عقلانیت و باور به پدیده‌های ماورایی

پژوهشگران نگرشی را بررسی کردند که آن را عقل‌گرایی سکولار نامیدند. این مفهوم ترکیبی از چند دیدگاه مختلف را در بر می‌گیرد: اعتقاد به اینکه علم تنها راه شناخت تمام جنبه‌های جهان محسوب می‌شود، تأکید بر عقل و تجربه انسانی هنگام تصمیم‌گیری‌های اخلاقی، تفسیر مستقل آموزه‌های معنوی و علاقه اندک به بحث‌های مذهبی.

کسب امتیاز بالا در این شاخص لزوماً به معنای قطع کامل ارتباط با دین نبود. برخی شرکت‌کنندگان همچنان به خدا اعتقاد داشتند، خود را پیرو یک دین معرفی می‌کردند یا در مراسم مذهبی حضور می‌یافتند.

پژوهشگران این نگرش‌ها را با سه گروه از باورهای ماورایی مقایسه کردند. آن‌ها اعتقاد به معجزه، جادو و خرافات روزمره را به‌صورت جداگانه سنجیدند تا باورهای مرتبط با مداخله الهی را از اعتقاداتی که به وجود خدا یا آموزه‌های مشترک مذهبی وابستگی ندارند، تفکیک کنند.

امتیاز مربوط به جادو شامل باور به ارواح، نفرین‌ها، حضور روح در اشیا، ارتباط با مردگان، پیش‌بینی آینده و خود پدیده جادو بود. خرافات نیز رفتارهایی مانند پرهیز از بیان برخی کلمات با هدف جلوگیری از بدشانسی یا خراب شدن نتیجه مطلوب را شامل می‌شد.

نتایج نشان داد افرادی که امتیاز بالاتری در شاخص عقل‌گرایی سکولار داشتند، کمتر به معجزه باور نشان می‌دادند. در مقابل، امتیاز آن‌ها در زمینه اعتقاد به جادو و خرافات بالاتر بود.

بررسی دقیق‌تر داده‌ها نشان داد ارتباط میان عقل‌گرایی سکولار و باور قوی‌تر به جادو، بیشتر در میان افرادی دیده می‌شود که همچنان پیوندهای مذهبی خود را حفظ کرده‌اند. چنین ارتباط مشخصی در میان بی‌خدایان، افراد فاقد وابستگی مذهبی و کسانی که هرگز در مراسم دینی شرکت نمی‌کنند، مشاهده نشد.

لی هنگام توضیح نتایج، به تفاوت میان افراد خدا‌باور اشاره کرد. حدود ۴۰ درصد از کسانی که نگرش عقل‌گرایی سکولار را پذیرفته بودند، به باورهای جادویی گرایش داشتند؛ درحالی‌که این میزان در میان افرادی که چنین نگرشی را رد می‌کردند، ۱۹ درصد بود.

توضیح پژوهشگران بر تفاوت میان ایمان شخصی و اقتدار نهادهای مذهبی تمرکز دارد. ممکن است یک جامعه مذهبی معجزه را بپذیرد، اما فال‌گیری یا تلاش برای ارتباط با ارواح را رد کند. با این حال، فردی که در مسائل معنوی به قضاوت شخصی خود اعتماد دارد، می‌تواند چنین باورهایی را نیز بپذیرد.

این استقلال فکری احتمالاً به ماندگاری باورهای ماورایی، حتی با کاهش اعتماد به مراجع مذهبی، کمک می‌کند. پاسخ‌های نظرسنجی با این احتمال سازگارند، اما پژوهش مستقیماً چگونگی شکل‌گیری این باورها را بررسی نکرده است.

از دیدگاه جامعه‌شناسان، نتایج نشان می‌دهد زیر سؤال بردن اقتدار مذهبی همیشه به معنای کنار گذاشتن اعتقادات ماورایی نیست.

برای شناخت دقیق باورهای افراد، پژوهشگران باید فراتر از وابستگی مذهبی آن‌ها را بررسی کنند و به نحوه ترکیب ایمان، اعتماد به علم و قضاوت‌های شخصی درباره مسائل معنوی توجه داشته باشند. حتی دو نفری که در یک کلیسا حضور پیدا می‌کنند، ممکن است درباره وجود نیروهای نامرئی دیدگاه‌های کاملاً متفاوتی داشته باشند.

این نتایج ثابت نمی‌کنند که اعتماد به علم باعث شکل‌گیری تفکر جادویی می‌شود. همچنین شاخص عقل‌گرایی استفاده‌شده در این پژوهش، آزمونی برای سنجش دانش علمی یا توانایی استدلال افراد نبود.

از سوی دیگر، نظرسنجی فقط بزرگسالان آمریکایی را در بر می‌گرفت و دیدگاه‌های آن‌ها را در یک بازه زمانی مشخص ثبت کرد. بنابراین، نمی‌توان با تکیه بر این داده‌ها مشخص کرد که باور به جادو در حال افزایش است یا کاهش.

لی همچنین خاطرنشان کرد که تعداد افراد در برخی گروه‌های مقایسه‌ای بسیار کم بود.

پیگیری همین شرکت‌کنندگان در طول زمان می‌تواند نشان دهد باورهای ماورایی آن‌ها هم‌زمان با تغییر رابطه‌شان با دین چگونه دگرگون می‌شود.

خانه‌ای که در ابتدای این ماجرا تصور کردیم، به‌تنهایی هیچ مدرکی برای اثبات وجود ارواح ارائه نمی‌دهد. این پژوهش در عوض به بررسی باورهایی می‌پردازد که افراد ممکن است با ورود به چنین خانه‌ای همراه خود داشته باشند؛ زیرا حتی اعتماد به توضیحات علمی نیز لزوماً جایی برای احتمال حضور یک نیروی نامرئی باقی نمی‌گذارد.

نتایج این پژوهش در نشریه علمی Social Forces منتشر شده است.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.