سرزمین گمشده‌ای به وسعت آمریکای شمالی در زیر آب پنهان شده است؛ کشفی که می‌تواند تاریخ بشر را بازنویسی کند

خشکی‌های ناشناخته‌ای در زیر آب‌های جهان وجود دارند که ممکن است درک ما از تاریخ بشر را به‌طور اساسی تغییر دهند. اما یک نگرانی بزرگ وجود دارد.

بخش بزرگی از این سرزمین‌ها زمانی محل زندگی انسان‌های اولیه بوده، اما افزایش سطح آب دریاها آن‌ها را به زیر آب برده است. دکتر اریک کلینگلهوفر، پژوهشگر برجسته و معاون تحقیقات بنیاد نخستین مستعمره، این نگرانی را مطرح کرده است.

کلینگلهوفر گفت

پیش از بازنشستگی، در کنفرانسی با حمایت یونسکو در جزیره بونیر، واقع در جزایر کارائیب هلند، شرکت کردم. افزایش سطح آب دریاها، امواج ناشی از طوفان‌ها و توسعه بی‌رویه مناطق ساحلی، جزایر را با خطر جدی مواجه کرده‌اند؛ زیرا بیشتر محوطه‌های پیشاتاریخی و سکونتگاه‌های نخستین دوران استعمار در نزدیکی دریا قرار دارند.

او تأکید می‌کند که زمان زیادی برای نجات این آثار باقی نمانده است. کلینگلهوفر درباره محوطه فورت رالی که سازمان پارک‌های ملی آمریکا این نام را برای آن انتخاب کرده، گفت

فرسایش ساحلی تاکنون بخش‌هایی از محل‌های کاوش ما را که در سال ۲۰۰۷ حفر کرده بودیم، به‌طور کامل بلعیده است. میزان عقب‌نشینی ساحل حدود ۶ متر در هر ۲۰ سال برآورد می‌شود و احتمال دارد این روند سرعت بیشتری گرفته باشد.

در مطالعات تاریخی، اغلب تمرکز ما بر حفظ یا بازسازی آن چیزی قرار می‌گیرد که زمانی روی قطعه مشخصی از زمین وجود داشته است. در این رویکرد، معمولاً فرض می‌کنیم خود زمین در طول زمان تغییر چندانی نکرده است. ما ساعت‌ها درباره این موضوع بحث می‌کنیم که آیا کشتی تسئوس پس از قرن‌ها تعمیر همچنان همان کشتی اولیه محسوب می‌شود یا خیر، اما کمتر کسی می‌پرسد آیا خط ساحلی جزیره دلوس که او در آن قدم گذاشت، هنوز به همان شکل باقی مانده است.

با این حال، پژوهش‌های جدید یادآوری می‌کنند که حتی بدون دخالت انسان نیز جهان گذشته با دنیایی که امروز می‌شناسیم تفاوت‌های اساسی داشته است.

آکواترا؛ قاره پنهان زیر آب

ابعاد این مسئله، یعنی تاریخ مدفون در زیر آب، بسیار فراتر از یک جزیره در کارولینای شمالی یا یک مستعمره متعلق به قرن شانزدهم میلادی است. ممکن است بخش بزرگی از برداشت ما درباره تاریخ نخستین انسان‌ها بر پایه اطلاعات ناقصی شکل گرفته باشد؛ زیرا قسمت قابل‌توجهی از سرزمین‌هایی که اجداد ما در آن زندگی می‌کردند، اکنون زیر آب قرار دارند.

البته نباید این موضوع را با افسانه آتلانتیس اشتباه گرفت. همان‌طور که مجله آتلانتیک اخیراً یادآوری کرده، اصطلاح علمی پیشنهادی برای این گستره خشکی ازدست‌رفته، آکواترا است.

در سال ۲۰۱۴، جروم ای. دوبسون، جغرافی‌دان، با ارائه استدلال‌هایی خواستار به‌رسمیت‌شناختن یک پهنه خشکی جهانی به نام آکواترا شد؛ اصطلاحی که نخستین بار در سال ۱۹۹۹ پیشنهاد کرده بود.

دوبسون در مقاله‌ای استدلال کرد که تمام خشکی‌های زمین را باید بر اساس زمان و مکان تعریف کرد. او معتقد بود از آنجا که اطلاعات بسیار اندکی درباره سواحل محل زندگی بخش بزرگی از انسان‌ها در بیشتر دوره ۱۲۰ هزار سال گذشته در اختیار داریم، باید این پهنه خشکی باستانی را به‌عنوان یک منطقه جغرافیایی مستقل به رسمیت بشناسیم و نام‌گذاری کنیم.

مساحت این سرزمین ازدست‌رفته حدود ۲۲.۵ میلیون کیلومتر مربع برآورد شده است؛ گستره‌ای که زمانی محل زندگی نخستین جوامع انسانی بود. وقتی درباره عصرهای یخبندان در تاریخ زمین صحبت می‌کنیم، معمولاً یخچال‌های طبیعی و صفحات عظیم یخی شکل‌گرفته در این دوره‌ها را تصور می‌کنیم، اما کمتر به منشأ آبی توجه داریم که این حجم عظیم یخ از آن تشکیل شده است.

در دوران یخبندان، سطح آب اقیانوس‌ها کاهش پیدا می‌کند و بخش‌هایی از خشکی که امروزه زیر آب قرار دارند، دوباره نمایان می‌شوند. در نتیجه، خطوط ساحلی که انسان‌های اولیه می‌شناختند، تفاوت زیادی با سواحل امروزی داشتند.

زمین‌های کم‌ارتفاعی که با عقب‌نشینی آب نمایان می‌شدند، مناطق خالی از حیات نبودند. این نواحی میزبان اکوسیستم‌های متنوعی از جمله علفزارها، تالاب‌ها، جنگل‌ها و مصب رودخانه‌ها بودند. چنین محیط‌هایی ابتدا حیات‌وحش و سپس جوامع اولیه انسانی را به خود جذب کردند.

دوبسون در مقاله خود می‌نویسد

اگر آخرین منحنی افزایش سطح آب دریاها را با خط زمانی نوآوری‌های فرهنگی مقایسه کنید، متوجه خواهید شد که بخش بزرگی از پیشرفت بشر در دوره‌ای اتفاق افتاده که سطح آب دریاها همچنان بسیار پایین بوده است.

با ذوب شدن یخچال‌های طبیعی و افزایش دوباره سطح آب اقیانوس‌ها، انسان‌های اولیه ناچار شدند سکونتگاه‌هایی را که در آستانه غرق شدن قرار داشتند، ترک کنند. اما این اتفاق به معنای بی‌اهمیت شدن بقایای آن سکونتگاه‌ها نیست.

دوبسون در این باره توضیح می‌دهد

برای مثال، اگر شهرهایی در عمق ۵۰ متری زیر سطح دریا کشف شوند، لزوماً خط زمانی پیشرفت بشر تغییر نخواهد کرد؛ زیرا می‌دانیم شهر اریحا در دوره‌ای وجود داشته که سطح آب دریاها به همین میزان پایین بوده است. آنچه می‌تواند تاریخ پیشرفت انسان را دگرگون کند، احتمال کشف نمونه‌های اولیه نوآوری‌های مهم در اعماق بسیار پایین‌تر است.

یکی از احتمالات جالبی که دوبسون مطرح می‌کند، کشف آثار سفالی در زیر آب است.

او در این باره می‌نویسد

یافتن قطعات سفال در عمق ۱۲۰ متری زیر سطح دریا چندان عجیب نخواهد بود؛ زیرا نخستین نمونه‌های سفال حدود ۱۸ هزار سال پیش ساخته شدند. همچنین اگر نمونه‌های اولیه این فناوری در عمق ۱۲۵ متری کشف شوند، اتفاقی شگفت‌انگیز اما غیرمنطقی نخواهد بود؛ چراکه پیکره ونوس دولنی وستونیتسه در جمهوری چک، نخستین شیء ساخته‌شده از خاک رس پخته‌شده، به حدود ۲۷ هزار سال پیش تعلق دارد.

البته صحبت درباره احتمال کشف چنین آثاری ممکن است اهمیت شناسایی آکواترا را صرفاً نظری جلوه دهد. اما در چند سال گذشته، دنیای باستان‌شناسی با شواهدی روبه‌رو شده که یادآوری می‌کنند خشکی‌های قابل‌مشاهده امروزی، تنها سرزمین‌هایی نیستند که در گذشته وجود داشته‌اند. بخش‌های بزرگی از تاریخ بشر ممکن است در اعماق دریا مدفون شده باشند.

در سال ۲۰۲۱، مایکل کی. فاوت و مورگان اف. اسمیت پژوهشی با استفاده از باستان‌شناسی زمین‌شناختی نظام‌مند منتشر کردند. این مطالعه هفت پروژه تحقیقاتی را در آمریکای شمالی مستند کرد که همگی شواهدی از زندگی انسان‌ها پیش از ورود اروپاییان را در مناطقی از فلات قاره پیدا کرده بودند که اکنون زیر آب قرار دارند.

هر هفت پروژه رویکردی مشابه داشتند و مسیر تحقیق را از مناطق خشکی شناخته‌شده به سوی بخش‌های ناشناخته زیر آب ادامه دادند. پژوهشگران با استفاده از روش‌های مختلف نقشه‌برداری و مدل‌سازی، ابتدا مکان‌های احتمالی سکونت انسان‌های گذشته را شناسایی کردند و سپس از طریق بررسی‌های زیرآبی، نمونه‌برداری از رسوبات و حتی حفاری مستقیم، به دنبال شواهد واقعی گشتند.

یکی از این تحقیقات در بستر باستانی رودخانه سابین در خلیج مکزیک انجام گرفت. این پروژه طی یک دهه، از سال ۱۹۷۶ تا ۱۹۸۶، مجموعه‌ای از بقایای ارزشمند را کشف کرد؛ از جمله چوب و بقایای گیاهی سوخته، پوسته مغزها، دانه‌های گیاهی، فلس ماهی‌ها و استخوان‌های متعلق به ماهی‌ها، خزندگان، پرندگان و پستانداران کوچک.

برخی از این یافته‌ها قدمتی حدود ۹ هزار سال دارند. اندکی بعد، پژوهشگران در کشور بلیز نیز بقایای غرق‌شده ساختمان‌هایی با سازه‌های چوبی و سقف‌های کاهگلی را شناسایی کردند. بررسی‌ها نشان داد این سازه‌ها به کارگاه‌های تولید نمک تمدن مایا در دوره کلاسیک تعلق داشته‌اند که اکنون زیر آب قرار گرفته‌اند.

سایر پروژه‌های بررسی‌شده در این مقاله نیز به کشف ابزارهای سنگی، محل‌های برپایی اردوگاه‌های باستانی و حتی یک اثر سنگی با قدمتی بیش از ۱۲ هزار سال منجر شدند. برای دستیابی به درکی واقعی از تاریخ بشر، نمی‌توانیم همچنان فقط در خشکی‌هایی حفاری کنیم که امروز می‌بینیم. باید به دنبال سرزمین‌هایی نیز بگردیم که اجداد ما در آن‌ها زندگی می‌کردند و اکنون بخش بزرگی از آن‌ها زیر امواج دریا پنهان شده‌اند.

این مسئله به تغییر نگرش و بازنگری اساسی در شیوه فعالیت باستان‌شناسان نیاز دارد. با ادامه روند افزایش سطح آب دریاها، چه تعداد سکونتگاه باستانی دیگر به زیر آب خواهند رفت و اسرار خود را برای همیشه با خود خواهند برد؟ شاید برخی از این مکان‌ها به‌اندازه مستعمره روانوک به تاریخ نزدیک باشند.

اگر از همین امروز رویکرد خود را تغییر ندهیم، ممکن است محوطه‌هایی که هنوز فرصت حفاری و بررسی آن‌ها را پیدا نکرده‌ایم، در آینده برای پژوهشگران چیزی جز بخش‌هایی از بستر دریا نباشند.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.