کتاب صوتی؛ عرضه محدود برای تقاضای رو به رشد

پدرام الوندی، معاون توسعه کسب‌وکار شهرکتاب، در یادداشتی که برای دیجیاتو نوشته، با اش معتقد است هوش مصنوعی می‌تواند با کاهش هزینه تولید کتاب صوتی، فاصله میان تقاضای رو به رشد و عرضه محدود این بازار را کمتر کند؛ به شرط آنکه حقوق مؤلف، ناشر و گوینده نیز در این مسیر به‌روشنی تعیین شود.

در گزارش سال ۱۴۰۴ XNET درباره فیدیبو، یک عدد بیش از بقیه جلب توجه می‌کند: از هر صد نسخه کتابی که در این پلتفرم فروخته شده، ۳۸ نسخه صوتی بوده است. فیدیبو در این سال ۴۷۱ هزار و ۷۶۰ نسخه صوتی در برابر ۷۷۸ هزار و ۹۱۰ نسخه متنی فروخته است. این نسبت به‌روشنی نشان می‌دهد که شنیدن کتاب برای مشتریان یکی از بزرگ‌ترین پلتفرم‌های کتاب دیجیتال، رفتاری حاشیه‌ای نیست.

در صنعت نشرِ امروز، کتاب صوتی فقط نسخه‌ای دیگر از همان کتاب برای همان مخاطب نیست. گوشی تلفن همراه می‌تواند کتاب را به زمان‌ها و موقعیت‌هایی ببرد که خواندن از روی صفحه یا کاغذ ممکن نیست: رفت‌وآمد، پیاده‌روی یا کارهای روزمره. برای بعضی مخاطبان نیز شنیدن، راه مناسب‌تری برای دسترسی به محتوای کتاب است.

اهمیت عددهای این گزارش وقتی بیشتر می‌شود که به سمت عرضه هم نگاه کنیم. فیدیبو در همان سال ۱۸۴۵ عنوان صوتی تازه منتشر کرده؛ ۱۳٫۷ درصد کمتر از سال قبل. در مقابل، شمار عنوان‌های متنی تازه با رشد ۲۰٫۳ درصدی به ۷۹۵۶ عنوان رسیده است. با کنار هم گذاشتن این دو عدد یک پرسش چشمگیر می‌شود و آن اینکه چرا کتاب صوتی که ۳۸ درصد فروش نسخه‌ای پلتفرم را به خود اختصاص می‌دهد، با کاهش تعداد عنوان‌های تازه روبه‌رو شده است؟

تا امروز، بازار کتاب صوتی ایران با اجرای گویندگان حرفه‌ای و صداهای آشنا بلوغ یافته است. حضور بازیگران و چهره‌های مشهور نیز به شنیده‌شدن بیشتر این قالب کمک کرده است. این شیوه برای بسیاری از آثار،‌به خصوص آثار داستانی، لایه‌ای تازه به تجربه مخاطب می‌افزاید. اما مسئله از جایی آغاز می‌شود که ضبط استودیویی، هماهنگی عوامل، ویرایش و کنترل کیفیت، زمان و هزینه‌ای را طلب می‌کند که ناشران کمی از عهده آن برمی‌آیند.

به نظرم در موقعیتی هستیم کهباید بپذیریم هوش مصنوعی می‌تواند این معادله را تغییر دهد.تبدیل متن به گفتار، امکان می‌دهد شمار بسیار بیشتری از کتاب‌های متنی در دسترس شنوندگان قرار بگیرد؛ حتی کتاب‌هایی که تولید نسخه صوتی استودیویی آن‌ها از نظر اقتصادی توجیه ندارد. نشانه این مسیر همین حالا در بازار دیده می‌شود: لیبرا در معرفی خدمات خود از قابلیتی برای تبدیل کتاب متنی به صوت سخن می‌گوید. البته خوانش ماشینی یک متن با کتاب صوتیِ اجراشده به دست گوینده یکسان نیست. اولی می‌تواند دسترسی را در مقیاس بزرگ افزایش دهد؛ دومی در بسیاری از آثار، خود بخشی از ارزش فرهنگی کتاب است. اما قرار نیست یکی ضرورت دیگری را از میان ببرد.

برای آنکه این امکان از یک قابلیت جانبی به تحولی در بازار تبدیل شود، پلتفرم‌های بزرگ باید آن را جدی بگیرند. آن‌ها هم فهرست گسترده‌تری از کتاب‌ها و هم رابطه مستقیم‌تری با ناشران و مخاطبان دارند. اما فناوری به‌تنهایی برای صوتی‌کردن انبوه کتاب‌ها کافی نیست. پیش از هر چیز باید معلوم باشد حق تبدیل متن به گفتار، عرضه خوانش ماشینی و کسب درآمد از آن متعلق به چه کسی است. پلتفرم پیش از ورود تمام عیار به این حوزه باید بداند ناشر اختیار واگذاری کدام حق را دارد و ناشر نیز باید بداند قراردادش با مؤلف چه استفاده‌هایی را پوشش می‌دهد. در مدل اشتراکی، پرسش دیگری هم اضافه می‌شود: سهم صاحب اثر بر اساس چه معیاری محاسبه می‌شود؛ بازشدن کتاب، مدت شنیدن، میزان پیشرفت در اثر یا فرمولی دیگر؟ اگر قرار باشد از صدای یک گوینده واقعی برای ساخت صدای مصنوعی استفاده شود، رضایت و حدود استفاده از آن صدا نیز باید صریح و جداگانه روشن باشد.

در نهایت، عدد ۳۸ درصد فیدیبو نشانه وجود مخاطب برای کتاب صوتی است که کاهش تعداد عنوان‌های تازه، به لحاظ منطق بازار هم با این افزایش تقاضا همخوانی ندارد و هوش مصنوعی می‌تواند فاصله میان این دو را کمتر کند، به شرط آنکه کیفیت تجربه شنیدن و حقوق مؤلف، ناشر و گوینده در طراحی آن جایی مشخص داشته باشند. آینده این بازار در این است که به این اندیشیده شود که چگونه می‌توان صدای کتاب‌های بسیار بیشتری را، با توافق شفاف میان صاحبان حق و پلتفرم‌ها، به گوش مخاطبان رساند؟

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.