از سرمایه‌گذاری ۷.۵ میلیاردی در خلیج فارس تا تقلای بقا در تهران؛ دو روی سکه فناوری در خاورمیانه

تا همین چند سال پیش، اکوسیستم استارتاپی خاورمیانه شبیه یک باشگاه تفریحی پرخرج بود؛ بازاری پر از ایده‌های کپی‌شده که با پول‌های نفتی سرپا نگه داشته می‌شدند و کسی روی پایداری بلندمدت آن‌ها حساب باز نمی‌کرد؛ اما ورق برگشته است. در سال ۲۰۲۵ این منطقه با ثبت رکورد خیره‌کننده ۷.۵ میلیارد دلار جذب سرمایه، طوری صدر اخبار فناوری را قبضه کرد که انگار قرار است به قطب جدید اقتصاد دیجیتال جهان تبدیل شود.

بااین‌حال میان تیترهای هیجان‌زده روابط‌عمومی‌ها و واقعیت بازار، شکاف عمیقی وجود دارد. برای فهمیدن اینکه در همسایگی ما واقعاً چه می‌گذرد، باید ببینیم این ارقام نجومی از کجا می‌آیند، به جیب چه کسانی می‌روند و چه تصویری از آینده کسب‌وکارهای فناوری منطقه ترسیم می‌کنند.

شعبده‌بازی با اعداد؛ وقتی وام را به جای سرمایه‌گذاری جا می‌زنند

اولین جایی که زرق‌وبرق این گزارش‌های میلیاردی رنگ می‌بازد، در تعریف واژه «سرمایه‌گذاری» است. اگر به آمارهای مؤسساتی مثل «ومضه» (Wamda) نگاه کنید، با عدد شگفت‌انگیز ۷.۵ میلیارد دلار و رشد فضایی ۲۲۵ درصدی نسبت به سال قبل روبه‌رو می‌شوید. اما وقتی «تأمین مالی از طریق بدهی» (Venture Debt) را از «سرمایه‌گذاری در سهام» (Equity) جدا می‌کنیم؛ آن‌وقت رشد ۲۲۵ درصدی رنگ می‌بازد و عدد واقعی‌تر ۷۷ درصد خودش را نشان می‌دهد.

تفاوت گزارش‌های ومضه و «مگنیت» (MAGNiTT) از همین نقطه آب می‌خورد. بخش بزرگی از این پول‌های تزریق‌شده، سرمایه‌گذاری خطرپذیر به معنای سنتی نیستند، بلکه خطوط اعتباری و وام‌های کلانی هستند که شرکت‌های فین‌تک برای چرخاندن مدل‌های «الان بخر، بعداً پرداخت کن» (BNPL) دریافت کرده‌اند. بازار فناوری منطقه بدون شک بزرگ‌تر شده، اما نه به آن شکلی که در اسلایدهای تبلیغاتی سرمایه‌گذاران نمایش داده می‌شود.

برای درک بهتر این تفاوت، باید به دو بازیگر اصلی منطقه نگاه کرد؛ عربستان و امارات که با وجود رقابت نزدیک، مسیرهای متفاوتی را برای جذب سرمایه و ساخت اکوسیستم خود انتخاب کرده‌اند.

دوگانه عربستان و امارات؛ رقابتِ زیرساخت با ویترین

عربستان و امارات پیشتاز جذب سرمایه‌گذاری‌ خطرپذیر در خاورمیانه و شمال آفریقا هستند اما دو مسیر کاملاً متفاوت را برای تسخیر این بازار انتخاب کرده‌اند. عربستان در سال ۲۰۲۵ حدود ۵ میلیارد دلار تأمین مالی جذب کرد و امارات با حدود ۲ میلیارد دلار در جایگاه دوم ایستاد.

تفاوت در نگاه اول چشمگیر است اما از ۵ میلیارد دلار عربستان، حدود ۳.۴ میلیارد دلار از محل بدهی تأمین شده بود. در مقابل سهم بدهی در تأمین مالی امارات از ۴۸۷ میلیون دلار فراتر نمی‌رود. با کنار گذاشتن بدهی، حجم تأمین مالی دو کشور به یکدیگر نزدیک می‌شود؛ حدود ۱.۶ میلیارد دلار برای عربستان و ۱.۵ میلیارد دلار برای امارات.

این تفاوت، دو مدل نسبتاً متمایز را نشان می‌دهد. عربستان با تکیه بر منابع مالی گسترده، صندوق سرمایه‌گذاری عمومی (PIF) و برنامه «چشم‌انداز ۲۰۳۰»، به دنبال ساخت بازاری بزرگ با قدرت خرید و تقاضای داخلی قابل‌توجه است. ریاض قوانین سخت‌گیرانه‌ای وضع کرده و به شرکت‌های بین‌المللی پیغام واضحی داده: اگر پول و بازار ۳۷ میلیون نفری ما را می‌خواهید، باید دفترتان را به خاک عربستان بیاورید.

در سمت مقابل امارات (و به‌ویژه ابوظبی با پروژه Hub71) نقش میزبانی بی‌نقص را بازی می‌کند. امارات به جای زورآزمایی مالی روی قوانین شفاف، زیرساخت‌های مالی جهانی و سبک زندگی تمرکز کرده تا نخبگان و کارآفرینان بین‌المللی را که از بوروکراسی‌های سنتی گریزانند، به سمت خود بکشد. این کشور صرفاً ویترینی برای شرکت‌های خارجی نیست؛ بلکه با ایجاد شبکه‌ای از سرمایه‌گذاران و صندوق‌های خطرپذیر، به یکی از مراکز اصلی تأمین مالی استارتاپ‌ها در منطقه تبدیل شده است.

در انتهای جدول مراکش (۳۷.۹ میلیون دلار)، عمان (۱۹.۴ میلیون دلار) و عراق (۱۷.۶ میلیون دلار در ۴ معامله) قرار دارند. در قعر جدول سوریه با یک معامله‌ ۸ هزار دلاری (که بیشتر شبیه وام ازدواج است تا سرمایه‌گذاری خطرپذیر) دیده می‌شود.

سلطنت فین‌تک و املاک و تغییر فاز هوش مصنوعی

نگاهی به مقصد این پول‌ها نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاران منطقه‌ای بسیار عمل‌گراتر از گذشته شده‌اند. فین‌تک با بلعیدن حدود ۴.۴ میلیارد دلار (با احتساب خطوط اعتباری)، همچنان پادشاه بی‌رقیب بازار است. دلیلش ساده است: در بازاری که بخش بزرگی از جمعیت جوان آن هنوز به خدمات بانکی مدرن دسترسی کامل ندارند، ایجاد زیرساخت پرداخت و اعتباردهی، کوتاه‌ترین مسیر برای رسیدن به درآمد نقدی است.

شگفتی واقعی در رتبه دوم لیست رخ داده؛ جایی که نه هوش مصنوعی نشسته و نه فناوری‌های عمیق، بلکه «فناوری املاک» (Proptech) با جذب ۱ میلیارد دلار جا خوش کرده است. در منطقه‌ای که هنوز عاشق برج‌سازی و معامله ملک است، حتی دنیای استارتاپی هم رنگ‌وبوی آجر و سیمان می‌دهد. هرچند اگر دقیق‌تر شویم، می‌بینیم از این یک میلیارد دلار، ۷۷۵ میلیون دلارش فقط به جیب یک شرکت (Property Finder در امارات) رفته است. این تمرکز نشان می‌دهد که حتی در بخش‌های پیشتاز بازار نیز توزیع سرمایه چندان متوازن نیست.

از این دو بخش که رد شویم، اعداد با سرعت عجیبی آب می‌روند: تجارت الکترونیک ۳۷۲.۵ میلیون دلار، فناوری‌های عمیق (Deeptech) ۲۸۱ میلیون دلار و نرم‌افزارهای سازمانی (SaaS) حدود ۲۵۶.۷ میلیون دلار سهم برده‌اند.

در همین حال تب تند و اولیه هوش مصنوعی هم فروکش کرده و جای خود را به یک نگاه اقتصادی سفت‌وسخت داده است. با وجود تمام هیاهوها و کنفرانس‌های پرزرق‌وبرق درباره انقلاب هوش مصنوعی، حجم سرمایه‌گذاری خالص روی استارتاپ‌های بومی هوش مصنوعی منطقه در سال ۲۰۲۵ تنها ۱۴۷.۵ میلیون دلار (در ۴۲ معامله) بوده است.

دیگر کسی در دبی یا ریاض برای ساختن مدل‌های زبانی همه‌فن‌حریف که بخواهند با غول‌های آمریکایی رقابت کنند، چک سفید امضا نمی‌کند. امروز سرمایه به سمت استارتاپ‌هایی می‌رود که از هوش مصنوعی برای حل مشکلات عملیاتی کسب‌وکارها، بهینه‌سازی زنجیره تأمین، انرژی و خدمات مالی استفاده می‌کنند؛ جایی که خروجی کدها مستقیم در کاهش هزینه‌های شرکت دیده می‌شود.

از آن عجیب‌تر جایگاه امنیت سایبری در اولویت‌های سرمایه‌گذاری است. در منطقه‌ای که زیرساخت‌های مالی و نفتی‌اش یکی از جذاب‌ترین اهداف حملات سایبری جهان است، کل سرمایه‌گذاری خطرپذیر روی استارتاپ‌های امنیت سایبری در سال ۲۰۲۵ از ۶۷.۹ میلیون دلار در ۵ معامله فراتر نرفته است.

در کنار این‌ها، یک تغییر فرمان استراتژیک هم در مدل‌های کسب‌وکار به چشم می‌خورد: سرمایه‌گذاران از ریسکِ کار با مصرف‌کننده نهایی (B2C) ترسیده‌اند. در سال ۲۰۲۵ استارتاپ‌های B2B با جذب ۲.۸ میلیارد دلار در ۳۸۳ معامله، گوی سبقت را از مدل‌های B2C (با ۱.۹ میلیارد دلار در ۱۷۲ معامله) ربودند. از دید سرمایه‌گذاران خطرپذیر فروختن سرویس به بانک‌ها، شرکت‌های نفتی و نهادهای دولتی بسیار امن‌تر و پرسودتر از سوزاندن پول در کمپین‌های تبلیغاتی برای راضی کردن شهروندان است.

پول هست، اما به همه نمی‌رسد

یکی از تناقض‌های جذابِ این روزهای خاورمیانه، پدیده «سرمایه‌های خفته» (Dry Powder) است. برآوردها نشان می‌دهد حدود ۱.۴۵ میلیارد دلار پول نقد در حساب ۱۷ صندوق‌ جسورانه منطقه پارک شده، اما مدیران صندوق‌ها دست‌به‌عصا راه می‌روند و به این راحتی‌ها دست به جیب نمی‌شوند.

دلیل این احتیاط، بلوغ بازار پس از دوران پول‌های ارزان است. سرمایه‌گذاران دیگر فریب نمودارهای رشد کاربر ساختگی را نمی‌خورند و به دنبال سنجه‌هایی مثل سودآوری در سطح هر مشتری (Unit Economics) و مسیر روشن درآمدزایی هستند.

این سخت‌گیری، بازار را به شدت دوقطبی کرده و آمارهای سه‌ماهه سوم ۲۰۲۶ این واقعیت را به خوبی عریان می‌کند: درحالی‌که حجم سرمایه نسبت به فصل قبل ۱۰۸ درصد پرش داشته، نسبت به بازه مشابه سال قبل ۶۳ درصد سقوط کرده است؛ چون چند معامله هنگفت در فین‌تک‌های عربستان کل آمار را بالا کشیده‌اند. در واقع شرکت‌های بزرگ و اثبات‌شده در مرحله رشد (Growth Stage) با چمدان‌های پر از پول بدرقه می‌شوند، اما استارتاپ‌های نوپا (Early-Stage) برای گرفتن سرمایه‌های اولیه باید هفت‌خوان رستم را رد کنند.

از طرفی در سه‌ماهه سوم ۲۰۲۶ سهم استارتاپ‌هایی که توسط زنان مدیریت می‌شوند، زیر یک درصد از کل سرمایه‌ها درجا می‌زند؛ آماری که نشان می‌دهد زیر پوست مدرن این بازار، ساختارهای سنتی چقدر جان‌سخت هستند.

با تمام این محدودیت‌ها نشانه‌ای از بلوغ در بازار دیده می‌شود: رشد ۵۴ درصدی معاملات ادغام و تملک (M&A) در سال ۲۰۲۵. شرکت‌ها بالاخره یاد گرفته‌اند که تنها راه خروج، عرضه اولیه در تالار شیشه‌ای بورس نیست. ادغام با رقبا و خرید استارتاپ‌های کوچک‌تر برای تکمیل زنجیره ارزش، حالا به یک استراتژی رایج تبدیل شده است.

و اما ایران؛ هنر زنده ماندن بدون اکسیژن

اکوسیستم فناوری ایران در شرایطی کاملاً ایزوله و متفاوت به حیات نیم‌بندش ادامه می‌دهد. اینجا خبری از صندوق‌های بین‌المللی و وام‌های چندصد میلیون دلاری نیست؛ شریان حیاتی سرمایه‌گذاری در قبضه بازوهای سرمایه‌گذاری شرکت‌های بزرگ (CVCها)، صندوق‌های سرمایه‌گذاری و نهادهای شبه‌دولتی است.

بر اساس گزارش «انجمن سرمایه‌گذاری خطرپذیر» حجم کل تأمین مالی ثبت‌شده در میان اعضای این انجمن در سال ۱۴۰۳ با یک پرش ۴۰۵ درصدی، به بیش از ۱۶ هزار و ۱۶۹ میلیارد تومان در ۲۲۰ قرارداد رسیده است. اما وقتی گزارش را زیر ذره‌بین می‌بریم مشخص می‌شود که نزدیک به نیمی از این عدد (یعنی حدود ۷ هزار میلیارد تومان آن)، تزریق پول تازه به استارتاپ‌های درحال رشد نبوده، بلکه صرف خرید سهام دو غول بزرگ بازار یعنی XNET و کافه‌بازار توسط بازوهای سرمایه‌گذاری شرکتی مثل «حرکت اول» و «تپسل» شده است. یعنی پول از جیب شرکت‌های بزرگ به جیب سهامداران قبلی پلتفرم‌های بالغ رفته، اما در آمار کلی به عنوان «رشد ۴۰۵ درصدی تأمین مالی خطرپذیر» ثبت شده است.

مشکل مهم‌تر اما در سمت دیگر چرخه سرمایه‌گذاری یعنی خروج یا اگزیت قرار دارد. در بازاری که بیش از ۱۶ هزار میلیارد تومان سرمایه وسط آمده، کل مبلغ خروج سرمایه‌گذاران در سال ۱۴۰۳ تنها ۲۲۱ میلیارد تومان و سهم بورس و بازار سرمایه از این خروج‌ها «صفر» بوده است. هرچند این دو رقم الزاماً به یک نسل از سرمایه‌گذاری‌ها مربوط نیستند؛ اما فاصله آن‌ها تصویری روشن از دشواری نقد کردن سرمایه در ایران ارائه می‌دهد.

به زبان ساده‌تر اکوسیستم استارتاپی ایران شبیه به یک اتوبان یک‌طرفه است؛ سرمایه‌گذار پولش را وارد می‌کند، اما نه بورس راهش می‌دهد و نه خریدار نقدیِ بزرگی در کار است تا بتواند سهامش را نقد کند و سراغ استارتاپ بعدی برود. وقتی امکان خروج دشوار باشد، چرخه سرمایه‌گذاری نیز کند می‌شود؛ چون سرمایه‌ای که باید پس از چند سال از یک کسب‌وکار خارج و وارد استارتاپ بعدی شود، در همان نقطه محبوس می‌ماند.

وقتی ورق را به سمت آمارهای سال ۱۴۰۴ برمی‌گردانیم، تصویر از این هم نگران‌کننده‌تر می‌شود. به گفته «محمدحسین سجادی‌نیری»، رئیس انجمن سرمایه‌گذاری خطرپذیر ایران، در سال ۱۴۰۴ سرمایه‌گذاری به شیوه کلاسیک VC نسبت به سال قبل حدود ۶۰ درصد سقوط کرده است. در این فضا تنها کسانی که سرمایه‌گذاری را سرپا نگه داشته‌اند، سرمایه‌گذاران شرکتی (CVCها با حدود ۳۰ درصد رشد) و صندوق‌های بورسی و شبه‌دولتی (با ۲۰ تا ۳۰ درصد رشد) هستند.

مسئله اکوسیستم داخلی فقط کمبود پول نیست. به گفته سجادی‌نیری، بخشی از منابع سرمایه‌گذاری همچنان به قوت خودش باقی است، اما پیدا کردن استارتاپ‌های مناسب برای سرمایه‌گذاری دشوارتر شده. از طرفی بعضی تیم‌های کارآفرینی نیز تصور می‌کنند سرمایه‌ای در بازار وجود ندارد و در پیدا کردن سرمایه‌گذار مناسب با مشکل روبه‌رو هستند. به این ترتیب، شکافی میان سرمایه موجود و کسب‌وکارهای آماده جذب آن شکل گرفته است؛ مشکلی که با بی‌ثباتی اقتصادی، تغییرات مکرر مقررات و دشواری خروج سرمایه‌گذاران تشدید می‌شود.

به گفته سجادی‌نیری اکوسیستم ایران در صورت تداوم شرایط فعلی، با یک خشکسالی سرمایه‌گذاری ۲ تا ۵ ساله روبه‌روست؛ وضعیتی که حتی در صورت گشایش‌های سیاسی و توافق‌های احتمالی هم یک‌شبه حل نمی‌شود، چون سرمایه‌گذار خارجی اول باید ثبات را ببیند تا جرأت کند پایش را به بازار بگذارد.

در حوزه هوش مصنوعی هم واقعیت بازار ایران فرسنگ‌ها با هیاهوی رسانه‌ای فاصله دارد: استارتاپ‌های ایرانی به دلیل تحریمِ سخت‌افزاری، نبود زیرساخت پردازشی و کمبود سرمایه، توان ساختن محصولات تحول‌آفرین در مقیاس جهانی را ندارند و در بهترین حالت، مصرف‌کننده یا بومی‌سازِ ابزارهای موجودند.

با این همه یک کورسوی امید هم در اکوسیستم دیده می‌شود. استارتاپ‌های ایرانی به واسطه عدم دسترسی به سرمایه‌های دلاری، تحریم‌های زیرساختی و تورم مزمن به سطحی از «تاب‌آوری عملیاتی» رسیده‌اند که همتایان پرخرجشان در دبی و ریاض تصورش را نمی‌کنند. البته نباید فراموش کرد که بقای صرف با رشد، بهره‌وری و توان رقابت در بازارهای بین‌المللی یکسان نیست. محدودیت‌هایی که به چابکی برخی کسب‌وکارها کمک کرده‌اند، هم‌زمان می‌توانند مانع توسعه و مقیاس‌پذیری آن‌ها شوند.

در آخر؛ وقتی مهمانی تمام شود

اکوسیستم فناوری خاورمیانه از دوران نوپایی عبور کرده و دارد به بلوغ نزدیک می‌شود. در جنوب خلیج فارس، زیرساخت‌ها با سرعت در حال ساخته شدن است، قوانین روزبه‌روز به استانداردهای جهانی نزدیک‌تر می‌شوند و پول کافی برای ساختن غول‌های منطقه‌ای وجود دارد.

در ایران اما جریان اصلی تلاش برای بقا و مهندسی بحران است؛ اکوسیستمی که با وجود بسته بودن تمام درهای خروجی و خشک شدن جریان سرمایه‌های کلاسیک، با چنگ و دندان و با تکیه بر سرمایه‌های شرکتی و عمومی خودش را سرپا نگه داشته است.

در نهایت تفاوت اصلی دو سوی خلیج فارس را نباید فقط در میلیاردها دلار سرمایه دید؛ بلکه باید پرسید هر اکوسیستم چقدر می‌تواند این سرمایه را به کسب‌وکارهای پایدار تبدیل کند و پس از خروج سرمایه‌گذار، دوباره آن را به جریان بیندازد. این همان آزمونی است که هم بازارهای پرپول منطقه و هم اکوسیستم کم‌رمق ایران باید از آن سربلند بیرون بیایند.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.