قزاقستان قصد دارد هوش مصنوعی را از یک ابزار دیجیتال فراتر ببرد و آن را به یکی از محرک‌های اصلی رشد اقتصادی، توسعه صنایع، ارتقای بهره‌وری و بهبود عملکرد دولت تبدیل کند؛ راهبردی که از توسعه زیرساخت‌های پردازشی و انرژی تا آموزش نیروی انسانی متخصص و استفاده عملی از این فناوری در کارخانه‌ها را در بر می‌گیرد.

لی کای فو، بنیان‌گذار و مدیرعامل شرکت 01.AI و رئیس هیئت‌مدیره شرکت سرمایه‌گذاری سینوویشن ونچرز، در گفت‌وگو با یورونیوز در آستانه، پایتخت قزاقستان، تأکید کرد که مردم باید به‌تدریج درک کنند هوش مصنوعی صرفاً یک ابزار سرگرمی یا چت‌بات نیست، بلکه باید به فناوری‌ای تبدیل شود که بتوان از طریق آن کسب درآمد کرد.

به گفته او، تنها در چنین شرایطی می‌توان از شکل‌گیری اقتصادی دیجیتال و مردم‌محور سخن گفت.

این رویکرد محور اصلی مجمع «پل هوش مصنوعی و دیجیتال» (AI & Digital Bridge) بود؛ رویدادی که مقام‌های دولتی، شرکت‌های فناوری، سرمایه‌گذاران و کارشناسان را در آستانه گرد هم آورد تا درباره نقش هوش مصنوعی در تحول اقتصادی بحث کنند.

هوش مصنوعی؛ راهبرد تازه توسعه صنعتی قزاقستان

قزاقستان در پی آن است که از هوش مصنوعی نه‌تنها برای نوسازی صنایع موجود، بلکه برای بازسازی ساختار تولید صنعتی و حرکت به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر استفاده کند.

قاسم جومارت توقایف، رئیس‌جمهور قزاقستان، در سومین نشست شورای توسعه هوش مصنوعی که هم‌زمان با این مجمع برگزار شد، گفت ارزش واقعی هوش مصنوعی در تقویت توانمندی‌های انسانی است.

او با اشاره به تغییر ماهیت رقابت اقتصادی در جهان تأکید کرد که رقابت دیگر تنها به منابع طبیعی، سرمایه و بازارها وابسته نیست، بلکه سرعت افزایش بهره‌وری تولید نیز به عاملی تعیین‌کننده تبدیل شده است.

بخش فناوری اطلاعات قزاقستان در سال‌های اخیر در بازارهای بین‌المللی نیز گسترش یافته است. بر اساس گزارش یورونیوز، صادرات خدمات فناوری اطلاعات این کشور در سال گذشته از ۸۶۰ میلیون یورو فراتر رفت و راهکارهای دیجیتال قزاقستانی اکنون در بیش از ۱۰۰ کشور مورد استفاده قرار می‌گیرند.

ژسلان مادلیف، وزیر توسعه دیجیتال قزاقستان، اعلام کرد این کشور توسعه پنج لایه اقتصاد هوش مصنوعی را دنبال می‌کند؛ از زیرساخت‌های انرژی، تراشه‌ها و پلتفرم‌های ابری گرفته تا مدل‌های زبانی و کاربردهای عملی این فناوری.

به گفته او، بیشترین ظرفیت قزاقستان در حوزه هوش مصنوعی کاربردی قرار دارد؛ حوزه‌ای که با توسعه راهکارهای عملی می‌تواند بهره‌وری اقتصاد و کسب‌وکارها را افزایش دهد و کیفیت زندگی روزمره مردم را بهبود ببخشد.

تحول خطوط تولید با کمک هوش مصنوعی

توسعه هوش مصنوعی برای قزاقستان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا این کشور در تلاش است وابستگی اقتصادی خود به مواد خام را کاهش دهد و سهم تولید محصولات با ارزش افزوده بالا را افزایش دهد.

بر اساس اظهارات رئیس‌جمهور قزاقستان، تولید صنعتی این کشور در هشت ماه نخست سال جاری به حدود ۹۰ میلیارد یورو رسید و بخش تولید صنعتی نیز در این دوره رشد سالانه ۸.۴ درصدی را ثبت کرد.

با این حال، حفظ این روند رشد مستلزم افزایش بهره‌وری نیروی کار، نوسازی زیرساخت‌های صنعتی و گسترش تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر است.

توقایف با تأکید بر این موضوع گفت برای تداوم رشد اقتصادی باید بهره‌وری نیروی کار افزایش یابد، پایه صنعتی کشور نوسازی شود و تولید کالاهای با ارزش افزوده بالا گسترش پیدا کند.

هوش مصنوعی می‌تواند با کمک به مهندسان برای اتخاذ تصمیم‌های دقیق‌تر، خودکارسازی فرایندهای تولید و ارائه اطلاعات لحظه‌ای به مدیران، دستیابی به این اهداف را تسهیل کند.

رئیس‌جمهور قزاقستان در نشست شورای توسعه هوش مصنوعی، از دولت خواست شرکت‌هایی را برای اجرای برنامه‌های جامع تحول مبتنی بر هوش مصنوعی شناسایی کند. تسریع گذار از طرح‌های آزمایشی به کاربردهای تجاری، ایجاد پایگاه‌های داده صنعتی و کاهش ریسک سرمایه‌گذاری نیز از دیگر محورهای مورد تأکید او بود.

در همین حال، بیش از ۲۰۰ استارتاپ، شرکت فناوری اطلاعات و دیگر فعالان حوزه نوآوری در نمایشگاه مرتبط با این مجمع، محصولات و راهکارهای خود را ارائه کردند.

توسعه نیروی انسانی؛ شرط موفقیت اقتصاد هوش مصنوعی

در کنار زیرساخت‌های فنی، تربیت نیروی انسانی توانمند یکی از پیش‌نیازهای اصلی توسعه اقتصاد مبتنی بر هوش مصنوعی در قزاقستان به شمار می‌رود.

لی کای فو معتقد است نگرانی‌ها درباره جایگزینی نیروی انسانی با هوش مصنوعی، اهمیت مهارت‌آموزی و توانایی استفاده مؤثر از این فناوری را تحت‌الشعاع قرار داده است. از نگاه او، افرادی که بتوانند از هوش مصنوعی به‌درستی استفاده کنند، در مقایسه با کسانی که فاقد این مهارت هستند، از مزیت بیشتری در بازار کار برخوردار خواهند بود.

این رویکرد در نظام آموزش عالی قزاقستان نیز مورد توجه قرار گرفته است.

در جریان مجمع AI & Digital Bridge، دانشگاه پژوهشی قزاق هوش مصنوعی (QAIRU) به‌عنوان نخستین دانشگاه پژوهشی تخصصی این کشور در حوزه هوش مصنوعی و نخستین دانشگاه مجهز به هوش مصنوعی در آسیای مرکزی آغاز به کار کرد.

توقایف اعلام کرد این دانشگاه باید علاوه بر آموزش متخصصان ماهر، به یکی از مراکز پیشرو در پژوهش‌های کاربردی تبدیل شود و برنامه‌های پژوهشی آن مستقیماً با نیازهای عملی توسعه اقتصادی کشور ارتباط داشته باشد.

این دانشگاه از اول سپتامبر فعالیت خود را با ۵۲۸ دانشجوی کارشناسی و کارشناسی ارشد آغاز کرده است. حوزه‌های آموزشی آن شامل یادگیری ماشین، هوش مصنوعی فیزیکی، هوش مصنوعی صنعتی، سامانه‌های هوشمند، مهندسی و امنیت سامانه‌های هوش مصنوعی، سامانه‌های هوشمند بدون سرنشین هوایی و حقوق دیجیتال است.

همچنین دانشجویان در جریان تحصیل از ابزارهای هوش مصنوعی برای انجام تکالیف، حضور در کلاس‌ها، برنامه‌ریزی آموزشی و بررسی میزان پیشرفت تحصیلی خود استفاده می‌کنند.

کمبود تراشه و برق؛ موانع توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی

با وجود حمایت سیاسی از توسعه هوش مصنوعی در قزاقستان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی، محدودیت‌های زیرساختی همچنان یکی از موانع مهم گسترش این فناوری محسوب می‌شوند.

پژوهشی که مرکز شکوفایی و کارآفرینی کوئو شارپر در مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT KSC) انجام داده، میزان آمادگی چهار کشور آسیای مرکزی و جمهوری آذربایجان را برای پذیرش هوش مصنوعی بررسی کرده است.

این مطالعه حوزه‌هایی مانند تنظیم‌گری، زیرساخت، سرمایه انسانی، برنامه‌های دانشگاهی و میزان استفاده بخش خصوصی از هوش مصنوعی را در بر می‌گیرد. پژوهشگران در جریان آن با ۶۵۰ استارتاپ و ۱۳۰ شرکت مصاحبه کرده‌اند.

شمیل ابراهیموف، مدیر این پژوهش، گفت کشورهای آسیای مرکزی با سرعت در حال توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی هستند و حمایت سیاسی، تأمین مالی زیرساخت‌ها و برنامه‌های دانشگاهی در این زمینه وجود دارد؛ با این حال، محدودیت‌هایی مانند دسترسی به تراشه‌ها همچنان چالش‌برانگیز است.

کمبود برق نیز ممکن است با افزایش تقاضا برای مراکز داده به یکی از موانع جدی توسعه این صنعت تبدیل شود.

ابراهیموف با اشاره به این مسئله گفت کشورهای منطقه با انتخاب دشواری مواجه‌اند: آیا باید ظرفیت برق را به توسعه مراکز داده اختصاص دهند یا آن را برای مصارف عمومی حفظ کنند؟

این چالش نشان می‌دهد توسعه هوش مصنوعی صرفاً به پیشرفت الگوریتم‌ها و نرم‌افزارها وابسته نیست، بلکه به دسترسی پایدار به تراشه‌ها، مراکز داده، زیرساخت‌های ابری و انرژی مطمئن نیز نیاز دارد.

مجمع هوش مصنوعی؛ از تفاهم‌نامه تا کاربرد اقتصادی

مجمع AI & Digital Bridge حدود ۲۵ هزار بازدیدکننده، ۳۰۰ سخنران و نزدیک به ۲۰۰ استارتاپ و شرکت فناوری اطلاعات را جذب کرد. در جریان این رویداد نیز ۶۲ تفاهم‌نامه و توافق به امضا رسید.

این مجمع بخشی از برنامه «ماه هوش مصنوعی» قزاقستان بود که از ۲۳ سپتامبر تا ۲۳ اکتبر ادامه دارد و برنامه‌هایی از جمله جوایز AI & Digital Bridge 2026 و مرحله نهایی رقابت Astana Hub Battle را شامل می‌شود.

در جریان این رویداد، چهار استارتاپ هرکدام ۲۱ هزار و ۵۰۰ یورو جایزه دریافت کردند و سایر شرکت‌کنندگان نیز موفق به جذب سرمایه‌ای تا سقف ۱۷۰ هزار یورو شدند.

با این حال، اهمیت راهبرد قزاقستان تنها به شمار شرکت‌کنندگان، توافق‌ها و سرمایه‌گذاری‌های اعلام‌شده محدود نمی‌شود. هدف اصلی این کشور، تبدیل هوش مصنوعی به بخشی از زیرساخت اقتصادی است؛ زیرساختی که بتواند بهره‌وری را افزایش دهد، صنایع را تقویت کند، زمینه ایجاد کسب‌وکارهای جدید را فراهم آورد و شیوه فعالیت نیروی کار را تغییر دهد.

در نهایت، موفقیت این راهبرد نه صرفاً با تعداد پروژه‌های هوش مصنوعی، بلکه با میزان استفاده عملی از این فناوری در کارخانه‌ها، کسب‌وکارها، دانشگاه‌ها و زندگی روزمره مردم سنجیده خواهد شد.

انتهای پیام