اروپا در پی آن است که به سومین قدرت بزرگ هوش مصنوعی در جهان تبدیل شود، اما دستیابی به استقلال فناورانه صرفاً با توسعه یک مدل بومی امکان‌پذیر نیست. این هدف به توانایی اروپا در تأمین قدرت پردازشی، تراشه‌ها و زیرساخت‌های لازم برای توسعه و اجرای گسترده سامانه‌های هوش مصنوعی نیز بستگی دارد.

با تشدید رقابت میان آمریکا و چین، کارشناسان هشدار می‌دهند فرصت کشورها برای انتخاب آزادانه میان این دو قدرت ممکن است به‌تدریج محدود شود. در چنین شرایطی، کشورها ممکن است ناچار شوند میان دو جریان اصلی یکی را انتخاب کنند: ابتکار «پاکس سیلیکا» به رهبری آمریکا که اتحادیه اروپا نیز در آن حضور دارد، و «سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی» که با الهام از رویکرد چین شکل گرفته است. با این حال، این پرسش مطرح است که آیا اروپا می‌تواند گزینه مستقلی در برابر این دو جریان ارائه دهد؟

آمریکا و چین در حال تشکیل بلوک‌های جداگانه هوش مصنوعی هستند

آمریکا و چین در رقابت فناوری هوش مصنوعی، همراه با کشورهای دیگری که به‌دنبال تعیین استانداردها و بهره‌برداری از فرصت‌های اقتصادی این فناوری هستند، ائتلاف‌هایی تشکیل داده‌اند.

اروپا و بسیاری از کشورهای دیگر با یک انتخاب دشوار روبه‌رو هستند: همراهی با تراشه‌ها و فناوری‌های پیشرفته هوش مصنوعی آمریکا یا استفاده از سامانه‌های منبع‌باز و ارزان‌تر چین؟

تلاش اروپا برای ایجاد یک گزینه مستقل

دیدگاه‌ها در اروپا طی سال جاری به‌طور چشمگیری تغییر کرده است؛ زیرا نگرانی‌ها درباره آسیب‌پذیری این قاره در برابر سوءاستفاده و فشارهای خارجی افزایش یافته است.

تعطیلی اجباری مدل‌های Fable 5 و Mythos 5 شرکت آنتروپیک به دستور دونالد ترامپ در ماه ژوئن و همچنین قطع دسترسی اوکراین به شبکه ماهواره‌ای نظامی استارشیلد متعلق به ایلان ماسک، زنگ خطر را در پایتخت‌های اروپایی به صدا درآورد.

اتحادیه اروپا در ماه ژوئن بسته‌ای با عنوان «حاکمیت فناوری اروپا» رونمایی کرد. این بسته مجموعه‌ای از پیشنهادها را در بر می‌گیرد که هدف آن‌ها افزایش ظرفیت تولید تراشه در اروپا، توسعه مراکز داده، حمایت از هوش مصنوعی پایدار، گسترش نرم‌افزارهای منبع‌باز و اتصال مراکز داده به شبکه انرژی برای توسعه هوش مصنوعی مستقل در مدیریت انرژی است.

اتحادیه اروپا پیش‌تر نیز از طریق «قانون تراشه‌ها» برای تقویت ظرفیت تولید نیمه‌رساناها اقداماتی انجام داده است. از جمله این اقدامات می‌توان به اختصاص کمک دولتی ۳۱۹ میلیون یورویی به شرکت اتریشی اینفینیون تکنولوژیز برای توسعه نسل بعدی نیمه‌رساناها و همچنین اختصاص پنج میلیارد یورو در ایتالیا و ۱.۶ میلیارد یورو در جمهوری چک برای پروژه‌های مشابه اشاره کرد.

اروپا در زنجیره تأمین نیمه‌رساناها نیز از مزیت‌هایی برخوردار است. شرکت‌هایی مانند ASML که تجهیزات پیشرفته لیتوگرافی مورد نیاز برای تولید تراشه را می‌سازد و شرکت Soitec که زیرلایه‌های نیمه‌رسانا را تأمین می‌کند، از جمله بازیگران مهم این حوزه در اروپا هستند.

با این حال، برنامه‌های اروپا به تولید تراشه محدود نمی‌شود. اتحادیه اروپا در حال ایجاد زیرساختی یکپارچه و فدراتیو برای رایانش ابری و هوش مصنوعی است؛ طرحی که به گفته طراحان آن می‌تواند رابطه اروپا با شرکت‌های بزرگ فناوری آمریکایی و چینی را به‌طور اساسی تغییر دهد.

در این طرح، به‌جای ساخت یک سکوی ابری واحد از ابتدا، زیرساخت‌های ملی موجود به شبکه‌ای متصل می‌شوند که از گره‌های مختلف تشکیل شده و برای فعالیت در سطح فرامرزی طراحی شده است.

با وجود این اقدامات، اروپا همچنان به فناوری خارجی، به‌ویژه در حوزه هوش مصنوعی، وابستگی زیادی دارد. اتحادیه اروپا هنوز مدل پیشرو و مسلطی ندارد که بتواند با محصولات شرکت‌هایی مانند OpenAI، Anthropic یا شرکت چینی DeepSeek رقابت کند. همچنین نفوذ اروپا بر شرکت‌های توسعه‌دهنده این فناوری محدود است. شرکت فرانسوی Mistral یکی از معدود بازیگران مطرح اروپایی در این عرصه محسوب می‌شود.

اتحادیه اروپا همچنین در تلاش است کسری تجاری روزانه یک میلیارد یورویی خود با چین را کنترل کند. بخشی از این کسری به وابستگی اروپا به پکن برای تأمین مواد خام حیاتی و قطعات الکترونیکی مورد نیاز زیرساخت‌های هوش مصنوعی مربوط می‌شود. بر اساس گزارشی از یورونیوز، تا ۹۰ درصد عناصر خاکی کمیاب مورد نیاز اروپا از چین تأمین می‌شود.

پکن در چارچوب یک توافق تجاری اولیه با اتحادیه اروپا، با ایجاد یک «کانال سبز» موافقت کرده است تا روند صدور مجوز صادرات عناصر خاکی کمیاب و آهنرباهای دائمی به اروپا تسهیل و تسریع شود.

بروکسل در کنار تلاش برای تقویت ظرفیت صنعتی، به‌دنبال آن است که به تنظیم‌کننده قواعد جهانی هوش مصنوعی نیز تبدیل شود.

اورسولا فون‌درلاین، رئیس کمیسیون اروپا، در ماه سپتامبر اعلام کرد اروپا باید در تدوین قواعد هوش مصنوعی نقش داشته باشد و به تنظیم‌کننده‌ای هم‌سطح آمریکا و چین تبدیل شود. قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا که در سال ۲۰۲۴ تصویب شد، از سوی بروکسل به‌عنوان نخستین چارچوب جامع قانونی جهان در این حوزه معرفی شده است.

این قانون سامانه‌های هوش مصنوعی را بر اساس چهار سطح ریسک دسته‌بندی می‌کند و میزان الزامات قانونی را متناسب با خطر هر سامانه افزایش می‌دهد. برای نمونه، کاربردهای کم‌خطر مانند فیلترهای هرزنامه با محدودیت‌های اندکی روبه‌رو هستند، در حالی که برخی کاربردهای دارای ریسک غیرقابل‌قبول، از جمله امتیازدهی اجتماعی، ممنوع شده‌اند.

با این حال، شرکت‌های اروپایی نگران‌اند که این مقررات در شرایطی که آن‌ها برای رقابت با شرکت‌های آمریکایی و چینی تلاش می‌کنند، مانع نوآوری شود. به همین دلیل، این شرکت‌ها با لابی‌گری گسترده و از طریق طرحی موسوم به «قانون جامع هوش مصنوعی» توانستند اجرای برخی مقررات مربوط به سامانه‌های پرخطر را به تعویق بیندازند. این اقدام در چارچوب تغییر اولویت‌های سیاسی کمیسیون اروپا پس از انتخابات سال ۲۰۲۴ انجام شد.

فون‌درلاین گفته است قواعد اتحادیه اروپا می‌تواند این بلوک را در موقعیتی قرار دهد که در شکل‌دهی به سیاست‌ها و استانداردهای جهانی هوش مصنوعی نقش داشته باشد.

او همچنین اعلام کرده است که آزمایشگاه‌های پیشرو هوش مصنوعی را برای گفت‌وگو درباره حمایت از تلاش‌های صنعت در تعیین سرعت پیشرفت این فناوری دعوت خواهد کرد. شرکت‌های اروپایی در این زمینه محتاط‌تر عمل کرده‌اند؛ زیرا نگران‌اند کند کردن روند توسعه هوش مصنوعی در عمل به سود غول‌های آمریکایی و تثبیت سلطه آن‌ها تمام شود.

قزاقستان؛ تلاش برای بهره‌گیری از هر دو بلوک

قزاقستان، کشور آسیای مرکزی با جمعیتی حدود ۲۱ میلیون نفر، نمونه‌ای از کشورهایی است که تلاش می‌کنند میان دو بلوک هوش مصنوعی تعادل برقرار کنند.

ژاسلان مدییف، وزیر هوش مصنوعی قزاقستان، در ماه ژوئن ابتدا به واشنگتن سفر کرد تا این کشور به ابتکار آمریکایی تقویت زنجیره تأمین هوش مصنوعی بپیوندد. او تنها سه هفته بعد راهی شانگهای شد تا در مراسمی شرکت کند که طی آن قزاقستان به یکی از اعضای بنیان‌گذار ابتکار چین برای شکل‌دهی به دستور کار جهانی هوش مصنوعی تبدیل شد.

حضور در ابتکار «پاکس سیلیکا» می‌تواند به مشارکت‌های فناورانه بیشتر، ایجاد مشاغل تولیدی پیشرفته و حضور در زنجیره‌های تأمین جهانی هوش مصنوعی منجر شود. قزاقستان همچنین با عضویت در سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی چین، در کنار ۲۸ کشور بنیان‌گذار دیگر از جمله پاکستان و روسیه، به‌دنبال ایفای نقش در تعیین استانداردهای منطقه‌ای و جهانی این فناوری است.

دانا مسالیمووا، دیپلمات پیشین قزاقستان و پژوهشگر مستقل در مرکز مطالعات روسیه و اوراسیای دانشگاه هاروارد، گفت: «همه در حال پوشش ریسک هستند.» او افزود: «ما نمی‌خواهیم مجبور به انتخاب یکی از دو طرف شویم.»

به گفته مسالیمووا، قزاقستان از سرمایه‌گذاری‌های آمریکا و چین بهره می‌برد، اما در موقعیتی بسیار شکننده قرار دارد.

این کشور ذخایر قابل‌توجهی از مواد معدنی حیاتی مورد نیاز برای توسعه هوش مصنوعی و همچنین برق ارزان‌قیمت در اختیار دارد؛ مزیت‌هایی که می‌تواند برای راه‌اندازی مراکز داده مورد استفاده قرار گیرد. مراکز داده در آمریکا نیز به‌دلیل مصرف بالای انرژی به موضوعی بحث‌برانگیز تبدیل شده‌اند.

دولت قزاقستان اوایل سال جاری توافقی سرمایه‌گذاری به ارزش حداکثر ۱۰ میلیارد دلار با مشارکت شرکت انویدیا برای ساخت مجموعه‌ای از مراکز داده در این کشور امضا کرد.

هم‌زمان، شرکت‌های چینی بیشتری در قزاقستان سرمایه‌گذاری می‌کنند. مقام‌های محلی اعلام کرده‌اند سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی چین در این کشور در سال ۲۰۲۵ به رکورد ۲.۸ میلیارد دلار رسیده است. شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، نیز در ماه ژوئیه با قاسم جومارت توکایف، رئیس‌جمهور قزاقستان، دیدار کرد تا همکاری‌ها در چارچوب ابتکار «کمربند و جاده» گسترش یابد.

فشار آمریکا در برابر تلاش چین برای جذب کشورها

آمریکا و چین هر دو از دسترسی به فناوری هوش مصنوعی برای افزایش نفوذ جهانی خود استفاده می‌کنند.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، ماه گذشته تأکید کرد: «هر کس در هوش مصنوعی پیروز شود، پیروز است.» مقام‌های آمریکایی و شرکت‌های فعال در این حوزه، چین را به استخراج گسترده قابلیت‌های مدل‌های پیشرفته آمریکایی متهم کرده‌اند.

پکن این اتهام‌ها را رد می‌کند و می‌گوید آمریکا به‌دنبال انحصار هوش مصنوعی است؛ در حالی که دسترسی چین به برخی از پیشرفته‌ترین تراشه‌ها و تجهیزات تولید نیمه‌رسانا را محدود کرده است.

واشنگتن نشان داده است که ابتکار «پاکس سیلیکا» با هدف محدود کردن نفوذ چین، تنها برای کشورهای مورد اعتماد آمریکا در نظر گرفته شده است.

وزارت خارجه آمریکا در بیانیه‌ای اعلام کرد: «کشورها نمی‌توانند در حالی که به‌طور جدی در ابتکارهایی مشارکت دارند که چشم‌اندازی رقیب برای ابرهوش را پیش می‌برد، شریک مورد اعتماد پاکس سیلیکا باشند.»

در مقابل، پکن بر باز بودن و فراگیر بودن سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی خود تأکید دارد. سفارت چین در واشنگتن در بیانیه‌ای اعلام کرد: «چین و ایالات متحده به‌عنوان دو کشور بزرگ در حوزه هوش مصنوعی باید از مزیت‌های خود در این حوزه بهره بگیرند، نه اینکه در برابر یکدیگر موضع بگیرند.» این سفارت همچنین تأکید کرد: «هوش مصنوعی نباید در مالکیت کشورهای بزرگ باشد.»

کایل چن، پژوهشگر مرکز چین جان ال. تورنتون در مؤسسه بروکینگز، گفت دو قدرت پیشرو هوش مصنوعی پیام‌های متفاوتی به جهان ارسال می‌کنند. به گفته او، پکن برای ایجاد ائتلافی جایگزین به جذب کشورهای دیگر نیاز دارد، در حالی که واشنگتن از شبکه قدرتمندی از متحدان برخوردار است.

او افزود این وضعیت به کشورهایی که در موقعیت انتخاب میان دو طرف قرار دارند، قدرت چانه‌زنی بیشتری می‌دهد.

اندونزی و سنگاپور نیز میان آمریکا و چین قرار می‌گیرند

اندونزی مانند قزاقستان از منابع مهم مورد نیاز برای توسعه هوش مصنوعی و فناوری‌های دیگر، از جمله نیکل و مس، برخوردار است. این کشور نیز با پیوستن به سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی چین، تلاش می‌کند از ظرفیت‌های هر دو قدرت بهره ببرد.

ماری پانگستو، نایب‌رئیس شورای ملی اقتصادی اندونزی، در رویدادی در مدرسه کسب‌وکار دانشگاه هنگ‌کنگ گفت کشورش می‌خواهد از هر دو طرف بهره‌مند شود. او افزود: «اگر بخواهیم این‌طور بیان کنیم، باید بتوانیم بخشی از هر دو باشیم و بهترین سامانه را انتخاب کنیم.»

شرکت‌های آمریکایی فعال در حوزه هوش مصنوعی نیز سرمایه‌گذاری‌های خود را به کشورهایی مانند سنگاپور گسترش می‌دهند. شرکت آنتروپیک در حال راه‌اندازی جدیدترین دفتر آسیایی خود در این کشور است. سنگاپور نیز اعلام کرده پیوستن به سازمان هوش مصنوعی چین را بررسی می‌کند.

در عربستان سعودی، استارت‌آپ هوش مصنوعی «هیومین» در ماه سپتامبر سکویی را معرفی کرد که بر پایه یک مدل منبع‌باز توسعه‌یافته توسط یک شرکت چینی ساخته شده است. این کشور همچنین با انویدیا توافق کرده تا ظرفیت پردازش هوش مصنوعی خود را با استفاده از تراشه‌های پیشرفته این شرکت گسترش دهد.

فرانسه نیز که یکی از کشورهای بلندپرواز در توسعه هوش مصنوعی در کنار آمریکا و چین محسوب می‌شود، تلاش می‌کند با تکیه بر استارت‌آپ خود، میسترال، مسیر مستقلی را دنبال کند. مدل جدید این شرکت که در ماه جاری عرضه شده، در برخی ارزیابی‌ها عملکرد بهتری نسبت به تعدادی از مدل‌های پیشرفته چینی داشته است.

تاکاهیرو تسوشیا، استاد دانشگاه مطالعات خارجی کیوتو، گفت ژاپن در موضوعات راهبردی و امنیتی، از جمله نیمه‌رساناهای پیشرفته، هوش مصنوعی قابل‌اعتماد و استانداردهای این حوزه، همکاری نزدیکی با آمریکا دارد؛ اما مدل‌های ارزان‌تر هوش مصنوعی چین را برای کاربردهای کم‌خطر کنار نخواهد گذاشت.

رقابت با دو قدرت پیشرو دشوار است

آنتون لایشت و سم وینتر-لیوی، پژوهشگران بنیاد کارنگی برای صلح بین‌المللی، می‌گویند برای کشورهایی که از ظرفیت اقتصادی و نظامی قابل‌توجهی برخوردارند، اما خودشان مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی توسعه نداده‌اند، همسویی با آمریکا ممکن است برای دسترسی به مراکز داده و توافق‌های تأمین تراشه با شرکت‌های آمریکایی اهمیت حیاتی داشته باشد.

به گفته آن‌ها، دسترسی این کشورها به سامانه‌های پیشرفته هوش مصنوعی در نهایت به تصمیم‌های سیاست‌گذاران در واشنگتن و پکن بستگی دارد و خود این کشورها ممکن است نفوذ محدودی بر آینده این فناوری داشته باشند.

چین در حوزه تولید تراشه و توسعه قابلیت‌های پیشرفته هوش مصنوعی در حال کاهش فاصله خود با آمریکاست، اما دست‌کم در شرایط کنونی همچنان از نظر توانمندی‌های فناورانه پیشرفته‌تر، عقب‌تر از آمریکا قرار دارد.

آلبرتو لما، پژوهشگر اندیشکده ODI Global، گفت رویکرد منبع‌باز چین به کشورها اجازه می‌دهد وابستگی خود به آمریکا را کاهش دهند. به گفته او، چین برای کمک به کشورهای در حال توسعه در ایجاد اکوسیستم‌های هوش مصنوعی خود نیز تأمین مالی کرده است.

بر اساس داده‌های آزمایشگاه پژوهشی ایددیتا در دانشگاه ویلیام اند مری آمریکا، چین تاکنون در دست‌کم ۷۷ کشور کم‌درآمد و با درآمد متوسط، کمک‌های مالی و وام‌هایی برای پروژه‌هایی ارائه کرده که از فناوری هوش مصنوعی استفاده می‌کنند یا زمینه توسعه آن را فراهم می‌سازند.

نیجریه، زامبیا، غنا، بنگلادش، سنگال، کامرون و کنیا از جمله دریافت‌کنندگان اصلی این کمک‌ها هستند.

نگرش عمومی نیز در حال تغییر است. نتایج مطالعه اخیر مرکز پژوهشی پیو نشان می‌دهد مردم کشورهای با درآمد متوسط، در موضوع هوش مصنوعی و تنظیم مقررات آن، نگرش مثبت‌تر و اعتماد بیشتری به چین پیدا کرده‌اند.

آلوک مهتا، مدیر مرکز وادوانی هوش مصنوعی در مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، گفت: «با در نظر گرفتن همه جوانب، بسیاری از کشورها نمی‌خواهند طرفی را انتخاب کنند؛ زیرا هر مجموعه فناوری مزایا و معایب خاص خود را دارد.»

او افزود ممکن است در نهایت بسیاری از کشورها گزینه مناسبی در اختیار نداشته باشند؛ زیرا توان رقابت در توسعه مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی را ندارند. با این حال، به گفته او، «هر کشوری در جهان به‌نوعی درباره حاکمیت هوش مصنوعی می‌اندیشد» و شاید در نهایت هیچ کشوری جز آمریکا و چین نتواند مدل‌های بسیار بزرگ و قدرتمند این فناوری را توسعه دهد.

انتهای پیام