در این گزارش، خانواده به‌عنوان نخستین بستر تماس مستقیم بسیاری از کاربران با فناوری هوش مصنوعی معرفی شده است؛ با این حال، به اعتقاد تهیه‌کنندگان گزارش، نهاد خانواده در بخش قابل توجهی از سیاست‌ها و چارچوب‌های ملی و بین‌المللی هوش مصنوعی، به‌عنوان یک اولویت مستقل مورد توجه قرار نگرفته است.

از تسهیل زندگی تا تهدید روابط عاطفی

بر اساس این گزارش، گسترش هوش مصنوعی می‌تواند فرصت‌هایی مانند تسهیل تعاملات، ارتقای رفاه خانوار و بهبود دسترسی به خدمات را فراهم کند؛ اما در کنار این مزایا، چالش‌هایی نیز پیش روی خانواده‌ها قرار می‌دهد.

تضعیف روابط عاطفی، تشدید فردگرایی، جایگزینی تعاملات انسانی با ارتباطات ماشینی، تغییر برداشت‌های سنتی از نقش‌های مادری و پدری و احتمال نشت اطلاعات خصوصی خانواده، از جمله تهدیدهایی است که در این بررسی مورد توجه قرار گرفته‌اند.

این تحولات نشان می‌دهد که ورود هوش مصنوعی به زندگی روزمره صرفاً به تغییر ابزارهای ارتباطی محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند بر شیوه شکل‌گیری روابط، تصمیم‌گیری‌های خانوادگی و الگوهای تعامل میان اعضای خانواده نیز تأثیر بگذارد.

از همسرگزینی الگوریتمی تا مشاوره طلاق با هوش مصنوعی

در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، نمونه‌هایی از کاربرد هوش مصنوعی در حساس‌ترین حوزه‌های زندگی خانوادگی مورد اشاره قرار گرفته است؛ از جمله پلتفرم‌های همسرگزینی مبتنی بر الگوریتم، ابزارهای گفت‌وگومحور مشاوره طلاق، اپلیکیشن‌های پایش رشد کودک و دستیارهای صوتی.

گسترش این ابزارها، در کنار ایجاد فرصت‌هایی برای دسترسی آسان‌تر به خدمات و اطلاعات، ضرورت توجه به دقت عملکرد سامانه‌ها، حفظ حریم خصوصی و حدود نقش فناوری در تصمیم‌های مهم خانوادگی را برجسته می‌کند.

به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند روابط زوجین، تربیت کودک و تصمیم‌گیری‌های مرتبط با زندگی خانوادگی، استفاده از ابزارهای هوشمند بدون ملاحظات اخلاقی و حفاظتی می‌تواند نگرانی‌هایی درباره امنیت داده‌ها و جایگاه تعاملات انسانی ایجاد کند.

چهار محور برای سیاست‌گذاری خانواده در عصر هوش مصنوعی

دفتر مطالعات حکمرانی مرکز پژوهش‌های مجلس برای مواجهه با پیامدهای هوش مصنوعی بر نهاد خانواده، مجموعه‌ای از راهکارها را در چهار حوزه تقنینی، نظارتی، سیاستی و اجرایی مطرح کرده است.

تدوین پیوست خانواده برای طرح‌های ملی هوش مصنوعی، تقویت چارچوب‌های حاکمیتی داده، ارتقای سواد دیجیتال عمومی و طراحی فناوری‌های سازگار با فرهنگ خانواده ایرانی، از جمله پیشنهادهای مطرح‌شده در این گزارش است.

این رویکرد بر ضرورت توجه هم‌زمان به توسعه فناوری و پیامدهای اجتماعی و فرهنگی آن تأکید دارد؛ به‌گونه‌ای که سیاست‌گذاری هوش مصنوعی، علاوه بر ملاحظات فنی و اقتصادی، آثار این فناوری بر روابط انسانی و کارکردهای خانواده را نیز در نظر بگیرد.

آینده خانواده ایرانی در مواجهه با هوش مصنوعی

بر اساس جمع‌بندی این گزارش، آینده نهاد خانواده در ایران تا حد زیادی به چگونگی مواجهه با تحولات هوش مصنوعی وابسته خواهد بود. مواجهه‌ای که به جای پذیرش منفعلانه فناوری، بر استفاده آگاهانه، اخلاق‌محور و متناسب با فرهنگ جامعه تأکید داشته باشد.

از این منظر، توجه به خانواده در سیاست‌گذاری هوش مصنوعی می‌تواند زمینه استفاده از ظرفیت‌های این فناوری را در کنار کاهش مخاطرات آن فراهم کند؛ موضوعی که با گسترش حضور ابزارهای هوشمند در زندگی روزمره، اهمیت بیشتری خواهد یافت.

انتهای پیام